Saperzy z Kazunia włączyli się w akcję wydobywania z rzeki zabytków zatopionych 350 lat temu podczas potopu szwedzkiego. Armia użyczyła archeologom m.in. transportery pływające i dźwig. Operację umożliwia rekordowo niski poziom wody. Przy okazji z dna rzeki zbierane są niewybuchy z II wojny światowej.


Niski stan wody w Wiśle odsłonił „pamiątki” po szwedzkim potopie. Z rzeki wyłoniła się podstawa fontanny, marmurowe elementy płyt posadzkowych i wręga zatopionej barki, którą transportowano zrabowane przedmioty. Znaleziska leżą w korycie rzeki na wysokości Cytadeli. Odkrytych przez wodę zabytków pilnuje patrol Straży Miejskiej.

– Trzeba wydobyć przedmioty ważące w sumie ok. 4–5 ton, niektóre z nich mają po kilkaset kilogramów – szacuje dr Hubert Kowalski z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierujący pracami naukowców. Najłatwiej byłoby wyciągnąć je dźwigiem umieszczonym na barce, ale z powodu niskiego stanu wody trudno byłoby nią podpłynąć. Natomiast ciężki sprzęt, np. koparki, mógłby uszkodzić zabytki, które mogą leżeć pod dnem rzeki. Istnieje też ryzyko, że ugrzązłby w piachu.

Dlatego archeologowie poprosili o pomoc wojsko. Armia włączyła się w akcję i użyczy naukowcom dwa transportery pływające PTS-M, dźwig 10-tonowy na podwoziu Jelcza i terenowy samochód ciężarowy Star 266. Pojazdy, które mają transportować znaleziska, będzie obsługiwać 13 żołnierzy z 2 Mazowieckiego Pułku Saperów z Kazunia. W operacji weźmie udział oficer i po 6 podoficerów i szeregowych z pułku.

Obecność wojska jest niezbędna także z innego powodu. W miejscu, gdzie trwają prace, saperzy już dwukrotnie musieli podjąć niewybuchy. Jak wylicza sierż. Tomasz Kubiak z patrolu saperskiego z Nowego Dworu Mazowieckiego, tydzień temu żołnierze wywieźli głowicę od pocisku rakietowego, a kilka dni później siedem ważących po 3,5 kg bomb lotniczych i ręczny granat przeciwpiechotny – wszystko z II wojny.

Archeologowie współpracują też ze strażą pożarną i policją. – Może się okazać, że część rzeczy spróbujemy podjąć policyjnym śmigłowcem – dodaje dr Kowalski z Instytutu Archeologii.


Prace przy wydobywaniu zabytków saperzy z Kazunia rozpoczną w piątek rano. Rekonesans przeprowadzili już 19 września, sprawdzono drogi podjazdu dla  transporterów pływających. Żołnierze ze śmigłowca ocenili też stan rzeki. – Teren jest nierówny. W niektórych miejscach widać dno, w innych jest 20 cm wody, a kawałek dalej dwa metry głębokości. W nurcie rzeki leżą też głazy. W takiej sytuacji PTS-M – pojazd gąsienicowy przystosowany do pracy w trudnych warunkach – jest idealnym rozwiązaniem. Jeśli trzeba podjedzie, a jak będzie za głęboko – popłynie. Pokona też wysoki brzeg – opowiada ppłk Sławomir Ratyński ze Sztabu Generalnego Wojska Polskiego.

– Musimy się spieszyć, by wykorzystać niski stan rzeki. Myślę, że mamy kilka dni spokojnych, ale wszystko zależy od pogody. Woda już podniosła się o 4–6 cm – mówi ppłk Ratyński. Przyznaje, że na razie nie jest w stanie ocenić, ile potrwa akcja wydobywania zabytków. – Nie jest to na pewno zadanie na dzień czy dwa – dodaje.

Dla wojska takie działanie to forma szkolenia. – Oferujemy sprzęt, ludzi i ich umiejętności, jednak jeśli pojawią się jakieś dodatkowe koszty, np. konieczność zakupu elementów potrzebnych w akcji wydobywczej, musi je ponieść strona zwracająca się do nas o pomoc – tłumaczy ppłk Ratyński. Dlatego jednostka z Kazunia ma podpisać umowę o współpracy z Instytutem Archeologii UW, która ureguluje m.in. kwestię ewentualnych dodatkowych kosztów operacji.

Na razie archeologom udało się pontonem wydobyć z rzeki mniejsze i lżejsze fragmenty znalezisk. Składowane są one w policyjnym hangarze posterunku rzecznego przy Wybrzeżu Szczecińskim. Potem będą wstępnie czyszczone i trafią w ręce konserwatora zabytków. Warszawiacy będą je mogli podziwiać najprawdopodobniej na Zamku Królewskim. – To najlepsze miejsce, tym bardziej że spora część tych przedmiotów właśnie stamtąd pochodzi – uzupełnia dr Kowalski. Dodaje też, że jego zespół szuka kolejnych miejsc, gdzie mogą znajdować się zatopione zabytki. – Korzystamy ile możemy z niskiego stanu rzeki – mówi.

* * * * *

W połowie XVII wieku Szwedzi rabowali w Warszawie dzieła sztuki i cenne zabytki i wysyłali je statkami do Gdańska. Część barek przewożących łupy zatonęła. Jedna z nich pod Warszawą. Wiadomo o tym m.in. z listu, który sekretarz króla Jana Kazimierza Piotr des Noyers napisał 21 października 1656 r. Po wypędzeniu Szwedów król prosił warszawiaków, aby odnalezione elementy z barek zakopywali na brzegu.

W 1906 r. warszawscy piaskarze wyciągnęli niektóre z rzeczy zatopionych przez Szwedów, m.in. kilka detali architektonicznych. Część znalezionych wówczas przedmiotów znajduje się dziś w Muzeum Historycznym Warszawy.

Trzy lata temu naukowcy rozpoczęli projekt „Wisła 1655–1906–2009 – Interdyscyplinarne badania dna rzeki”. – Staraliśmy się namierzyć resztę obiektów, które Szwedzi zgubili, a których nie wyłowili piaskarze – wyjaśnia dr Hubert Kowalski z Instytutu Archeologii UW. Analizowali mapy, przeszukiwali archiwa, badali dno Wisły sonarami i echosondą. Udało im się namierzyć miejsce, które znaleźli piaskarze.

Na jesieni zeszłego roku archeologowie wydobyli z rzeki ponad 5 ton XVII-wiecznych zabytków. Płetwonurkowie z pomocą dźwigu wyciągnęli z dna blisko sto przedmiotów, w tym fragmenty łuków architektonicznych, dekoracji rzeźbiarskich, posadzek, parapety, kawałki loggii czy gzymsy. Znalezione rzeczy pochodzą z obrabowanych przez Szwedów w trakcie potopu rezydencji. – Przypuszczamy, że głównie z Zamku Królewskiego, a część też z Pałacu Kazimierzowskiego – mówi dr Kowalski.