Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej zapowiedział, że w 2025 roku będzie poszukiwał szczątków Polaków, ofiar rzezi wołyńskiej. Oznaczałoby to odblokowanie zakazu ekshumacji sprzed 7 lat. Polskie władze chcą, aby Ukraina przyznała się do odpowiedzialności za zbrodnie i zezwoliła na ekshumacje ofiar, inaczej Warszawa może nie poprzeć wniosku Kijowa o przyjęcie do Unii Europejskiej.

Pomnik Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na obywatelach II RP na terenie województw południowo-wschodnich w latach 1942–1947. Fot. Wikipedia 

Kwestia zbrodni wołyńskiej, której na Polakach dokonali ukraińscy nacjonaliści w czasie II wojny światowej, od lat jest przedmiotem sporu w stosunkach między oboma państwami. Konflikt między Warszawą i Kijowem zaostrzył się wiosną 2017 roku, kiedy Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej (UIPN) wydał zakaz poszukiwań i ekshumacji szczątków polskich ofiar wojen i konfliktów na terytorium Ukrainy. Była to reakcja na zdemontowanie pomnika Ukraińskiej Powstańczej Armii w podkarpackich Hruszowicach.

Sytuacji nie zmienił wybuch wojny w Ukrainie i polskie wsparcie udzielane napadniętemu przez Rosję krajowi. Pogorszyła ją natomiast wypowiedź Dmytro Kułeby, byłego już ukraińskiego ministra spraw zagranicznych, który 29 sierpnia w Olsztynie był gościem Campusu Polska Przyszłości. Pytany o ekshumacje ofiar rzezi wołyńskiej polityk m.in. zestawił tamte wydarzenia z powojenną akcją „Wisła”, czyli przymusowymi przesiedleniami ludności m.in. ukraińskiej i łemkowskiej z terenów Polski południowo-wschodniej. Nazwał też ten obszar terenami ukraińskimi i apelował, aby temat zbrodni zostawić historykom.

Ostra reakcja

Na takie słowa zareagował polski rząd. – Mam jednoznacznie negatywną ocenę tego, co powiedział minister spraw zagranicznych Ukrainy w sprawie zarówno interpretacji historii, jak i samego problemu ekshumacji – oznajmił pod koniec sierpnia premier Donald Tusk. Dodał, że Ukraina będzie musiała, w ten czy inny sposób, spełnić polskie oczekiwania oraz podkreślił, że nie będzie ona członkiem Unii Europejskiej bez zgody Polski. – Ukraina musi zrozumieć, że wejście do Unii Europejskiej oznacza wejście w obszar standardów politycznej i historycznej kultury i dopóki nie będzie respektu dla tych standardów ze strony ukraińskiej, to z całą pewnością Ukraina nie stanie się członkiem rodziny europejskiej – zaznaczył premier.

W tym samym duchu wypowiadał się pod koniec sierpnia w rozmowie z Polskim Radiem Władysław Kosiniak-Kamysz, wicepremier, minister obrony. – Nie do przyjęcia jest takie traktowanie sprawy Wołynia. Bez upamiętnienia polskich ofiar na Wołyniu nie ma mowy o wstąpieniu Ukrainy do Unii Europejskiej – mówił.

Przełom?

Zapowiedzią przełamania impasu w tej kwestii może być oświadczenie UIPN z 2 października zapowiadające odblokowanie ekshumacji ofiar zbrodni wołyńskiej. „W tym roku do Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej zaczęły spływać wnioski wysyłane przez polskich obywateli. Dotyczą poszukiwania i ekshumacji szczątków członków ich rodzin. W szczególności otrzymaliśmy prośbę o przeprowadzenie takich prac w obwodzie rówieńskim” – napisano w komunikacie opublikowanym na stronie internetowej instytutu.

UIPN zamierza w przyszłym roku prowadzić prace poszukiwawcze w obwodzie rówieńskim na wniosek i prośbę obywateli polskich. Polscy eksperci mieliby zostać zaproszeni jako obserwatorzy. Podkreślono także, iż UIPN pozostaje otwarty na współpracę z polskimi instytucjami w zakresie poszukiwania, zachowania i opieki nad miejscami pamięci Ukraińców w Polsce i Polaków w Ukrainie mimo że oficjalne międzyinstytucjonalne rozwiązywania w tym zakresie nie istnieją od dłuższego czasu. „Wobec ograniczonej liczby specjalistów oraz kontynuacji wojny Rosji na pełną skalę z Ukrainą, której towarzyszą prace poszukiwawczo-ekshumacyjne poległych żołnierzy i ludności cywilnej, skuteczność realizacji prac poszukiwawczych będzie zależała także od dostępnych środków” – dodano.

Ponadto Andrij Sybiha, szef MSZ Ukrainy, poinformował w mediach społecznościowych, że podczas wizyty w Polsce na początku października omówił z polskimi władzami kwestie ekshumacji ofiar rzezi wołyńskiej. – Omówiliśmy konkretne kroki techniczne, aby ostatecznie rozwiązać kwestię ekshumacji, która od dawna zatruwa nasz dialog polityczny – napisał.

Rozliczenie z przeszłością

Głos zabrał nasz resort spraw zagranicznych. – Stronie polskiej zależy na tym, by uwolnić polsko-ukraińskie pojednanie od historycznego obciążenia związanego ze zbrodnią wołyńską – przekonywał Radosław Sikorski, szef MSZ 3 października w radiowej Trójce. Minister przypomniał, że już wcześniej otrzymał zapewnienie o wznowieniu poszukiwań szczątków ofiar. Jak mówił, rozmawiając w Kijowie we wrześniu uzyskał zapewnienia, że sprawa ekshumacji ofiar rzezi wołyńskiej zostanie załatwiona.

Twardo w tej sprawie wypowiada się wicepremier Kosiniak-Kamysz. – Upamiętnienie ofiar ludobójstwa na Wołyniu jest niezabliźnioną raną, albo w relacjach z Ukrainą zaczniemy grać twardo, albo niczego nie osiągniemy – mówił 10 października w wywiadzie dla „Dziennika Gazety Prawnej”. Kilka dni wcześniej podczas obchodów 84. rocznicy powołania Batalionów Chłopskich zadeklarował, że nie spocznie, dopóki nie upamiętnimy Polaków zamordowanych na Wołyniu. – Prawda o tym musi być powszechnie w Europie i na świecie przyjęta i zrozumiana – podkreślał szef MON-u. Dodał, że wśród pierwszych ofiar tamtych wydarzeń byli żołnierze BCh i mieszkańcy polskiej wsi.

Z kolei na początku października w rozmowie z Wirtualną Polską wicepremier oświadczył, że Ukraina nie wejdzie do Unii Europejskiej, jeżeli nie rozwiąże kwestii dotyczących dramatycznej historii, jaka miała miejsce na Wołyniu. – Postawienie w sprawie wejścia do Unii Europejskiej właśnie tej wartości, jaką jest prawda historyczna, rozliczenie się z przeszłością, szacunek dla innych, z którymi się chce być w Unii, jest fundamentalną zasadą – argumentował Kosiniak-Kamysz.

Na temat komunikatu UIPN wypowiedział się również polski Instytut Pamięci Narodowej. – Zapowiedź ukraińskiego IPN jest ważna, ale na pewno nie jest żadnym przełomem – ocenił w „Rzeczpospolitej” Rafał Leśkiewicz, rzecznik prasowy IPN. Zwrócił uwagę, że na razie nie ma żadnych konkretów, a IPN nadal czeka na pozytywne rozpatrzenie wniosków dotyczących rozpoczęcia prac poszukiwawczych i ekshumacyjnych ofiar ludobójstwa na Wołyniu, które skierował do władz Ukrainy w ciągu ostatnich kilku lat.

W latach 1943–1945 nacjonaliści z Ukraińskiej Powstańczej Armii dokonali ludobójstwa na Polakach mieszkających na terenach Wołynia i Galicji Wschodniej, aby etnicznie oczyścić ziemie, które przed wojną należały do Polski, a obecnie znajdują się w zachodniej Ukrainie. Według szacunków historyków zamordowano wówczas ok. 100 tys. Polaków.