150 lat temu we Lwowie powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół", polska organizacja patriotyczna i paramilitarna. Jej członkowie walczyli podczas I wojny m.in. w szeregach Legionów Polskich i Armii Polskiej we Francji, brali udział w powstaniach i bitwach II wojny. Dzisiaj „Sokół” prowadzi działalność paramilitarną, przygotowując działaczy np. do służby w obronie terytorialnej.

– „Sokół” jako organizacja patriotyczno-wychowawcza odegrał ogromną rolę, przygotowując młodych Polaków do odzyskania przez kraj niepodległości – mówi Zbigniew Okorski, wiceprezes Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce i prezes „Sokoła” w Warszawie.

Duch sportu

Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół" zostało założone kilka lat po upadku powstania styczniowego. Młoda polska inteligencja zaczęła wówczas zabiegać o powołanie organizacji, której celem byłoby nie tylko podnoszenie sprawności fizycznej młodzieży, ale też rozbudzanie ducha narodowego, prowadzenie działań kulturalnych, oświatowych, a także wojskowych. Wzorem był utworzony w 1862 roku czeski „Sokół”.

Pierwszy oddział polskiego „Sokoła”, zwany gniazdem, powstał 7 lutego 1867 roku we Lwowie. W następnych latach pojawiły się kolejne gniazda pod zaborem austriackim, a potem także pruskim i rosyjskim oraz na emigracji, m.in. w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Kanadzie czy USA. – „Sokół” działał w myśl zasady „w zdrowym ciele, zdrowy duch”, propagując różne dyscypliny sportowe: gimnastykę, kolarstwo czy piłkę nożną, a jednocześnie prowadził tajne szkolenia wojskowe dla polskiej młodzieży – opowiada Okorski.

Zjazd Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” z okazji 50-lecia istnienia Towarzystwa w Krakowie. Fragment pokazu sportowego na stadionie Cracovii. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Członkowie organizacji szkolili się z musztry, strzelectwa, jeździectwa czy szermierki. W 1912 roku we Lwowie Józef Haller, wówczas kapitan i członek komendy „Sokoła", utworzył pierwsze polowe drużyny sokole przygotowujące się do walki o niepodległość. W tym czasie do Towarzystwa na ziemiach polskich należało około 100 tys. osób i tyle samo na emigracji.

Ku niepodległości

W chwili wybuchu I wojny światowej młodzież zrzeszona w gniazdach sokolich wstąpiła w szeregi Legionów Polskich, głównie 2 Brygady Legionów. Zasiliła też Legion Wschodni utworzony we Lwowie w początkach sierpnia 1914 roku oraz szeregi Legionu Puławskiego, polskiej formacji walczącej w składzie armii rosyjskiej przeciwko Niemcom.

Członkowie „Sokoła”, także spośród polonii z USA i Kanady, masowo zgłaszali się również do tworzonej we Francji Armii Polskiej, na której czele stał Haller, wtedy już generał. – Wśród ochotników były tysiące „sokołów” – mówi Okorski. Brali też udział w walkach polsko-ukraińskich, np. pierwszym dowódcą obrony Lwowa w listopadzie 1918 roku był członek Towarzystwa płk Czesław Mączyński. Uczestniczyli także w powstaniach: wielkopolskim i śląskich. Pierwszym poległym powstańcem wielkopolskim był „sokół” Franciszek Ratajczak, a w powstaniu śląskim walczył Wojciech Korfanty, prezes „Sokoła” w Katowicach.

Po zakończeniu wojny organizacje z trzech zaborów zjednoczyły się i powstał Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce. W latach międzywojennych organizacja stała się ośrodkiem życia kulturalnego i sportowego, prowadziła zajęcia przysposobienia wojskowego, przygotowując młodych ludzi do służby w armii. – W tym czasie funkcjonowało 800-900 gniazd, w których zrzeszonych było 80 tys. dorosłych osób oraz 40 tys. młodzieży poniżej 18. roku życia – wylicza Okorski.

Zjazd Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” z okazji 50-lecia istnienia Towarzystwa w Krakowie. Fragment pokazu sportowego na stadionie Cracovii. Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Członkowie „Sokoła” walczyli również w II wojnie światowej: w kampanii wrześniowej, w szeregach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i Polskiego Państwa Podziemnego, zarówno jako oficerowie, jak i szeregowi żołnierze. – Niestety nie ma danych, ilu członków „Sokoła” uczestniczyło w tych walkach – mówi Okorski. Podkreśla jednak, że z tej organizacji wywodziło się około 20 generałów II Rzeczpospolitej. – Byli to między innymi gen. Mariusz Zaruski, żeglarz, taternik i legionista, gen. Władysław Anders, dowódca Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, gen. Stanisław Sosabowski, organizator 1 Samodzielnej Brygady Spadochronowej czy marsz. Edward Śmigły-Rydz, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku – wymienia wiceprezes.

Kadry dla OT

Po wojnie władze komunistyczne uznały Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” za organizację nacjonalistyczną i zakazały jej działalności. Pierwsze gniazdo „Sokoła” reaktywowano w Warszawie 10 stycznia 1989 roku, a 1 marca 1990 roku zarejestrowano Związek Towarzystw Gimnastycznych „Sokół" w Polsce. Dziś w kraju działa ponad 80 gniazd, w których skupionych jest 6-7 tys. osób.

– „Sokół” to nadal organizacja patriotyczna, wychowawcza, kulturalno-oświatowa, propagująca cnoty rycerskie i obywatelskie, umacniająca poczucie tożsamości narodowej – mówi Okorski. Jak dodaje, jej celem jest popularyzacja sportu, turystyki oraz zdrowego stylu życia wśród dzieci i młodzieży poprzez m.in. organizowanie zajęć z kilkudziesięciu dyscyplin sportowych.

– Prowadzimy też zajęcia paramilitarne, którymi szczególnie zajmują się drużyny polowe – informuje wiceprezes. W kraju działa ich dziesięć, m.in. w Lublinie, Lesznie czy Sanoku, skupiają w sumie około 400 członków.

Władze Związku podpisały umowę o współpracy z Ministerstwem Obrony Narodowej, dzięki której „Sokół” organizuje zajęcia na poligonach, uczy m.in. musztry, pierwszej pomocy, strzelania czy sztuk walki. – W ten sposób kształcimy wśród młodzieży postawy proobronne, przygotowujemy ich do ewentualnej zawodowej służby wojskowej, a ostatnio także do służby w obronie terytorialnej – dodaje Okorski.