Wysłany wiosną 1943 roku do Waszyngtonu raport amerykańskiego oficera, płk. Henry’ego Szymanskiego, na temat zbrodni w Katyniu, dowodził odpowiedzialności Rosjan za ten mord. Dlatego został utajniony przez amerykańskie dowództwo – mówi prof. Tadeusz Wolsza, historyk Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk.

Grupa alianckich jeńców ogląda przedmioty wydobyte z masowych grobów w Lesie Katyńskim. Trzeci z prawej (z profilu) kpt. Donald B. Stewart.

Kim był płk Henry Szymanski?

Prof. Tadeusz Wolsza: Amerykaninem polskiego pochodzenia, absolwentem akademii wojskowej West Point. W styczniu 1942 roku, po przystąpieniu USA do wojny, jako oficer amerykańskiego wywiadu wojskowego (G-2) miał objąć stanowisko oficera łącznikowego przy Armii Polskiej na Wschodzie. Ambasada USA w Związku Sowieckim próbowała uzyskać akceptację władz na Kremlu dla tej kandydatury. Niestety, bez powodzenia. Swoją misję objął więc z opóźnieniem, już na Bliskim Wschodzie, po ewakuacji polskich żołnierzy ze Związku Sowieckiego.

Jakie było jego zadanie?

Początkowo zajmował się problemami polskich żołnierzy z armii gen. Władysława Andersa, przede wszystkim ich losem w łagrach. Tematem zaginionych oficerów zainteresował się po rozmowach z rtm. Józefem Czapskim i por. Bronisławem Młynarskim. Obaj byli więźniami Starobielska i wiosną 1940 roku znaleźli się w grupie 80 oficerów ocalonych z tego obozu. W armii gen. Andersa zajmowali się bezskutecznym poszukiwaniem „zaginionych” oficerów polskich w ZSRR. Płk Szymanski dowiedział się od nich, że Polacy poszukują aż 12 generałów, około 130 pułkowników i 9200 oficerów niższej rangi. Sprawa była więc niebagatelnej wagi. Na jesieni 1942 roku Amerykanin spotkał się w Londynie z prezydentem RP Władysławem Raczkiewiczem i premierem gen. Władysławem Sikorskim. Wówczas też przygotował pierwsze raporty.

Czego dotyczyły te dokumenty?

Jeszcze nie zbrodni katyńskiej, gdyż nikt wówczas nie mówił na ten temat. Oficer omówił losy polskich oficerów w Związku Sowieckim. Pisał też o kiepskim stanie polskich wojskowych i cywili ewakuowanych z ZSRS, którzy przybywali do irańskiego Pahlawi nad Morzem Kaspijskim latem 1942 roku.

Wiosną 1943 roku płk Szymanski zajął się kwestią Katynia…

Po ogłoszeniu przez Niemców komunikatu o odkryciu masowych grobów w lesie katyńskim, w kwietniu 1943 roku, oficer odebrał depeszę z rozkazem od gen. George’a Marshalla, szefa Sztabu Armii Stanów Zjednoczonych, aby zbadał sprawę katyńską i przygotował raport na jej temat. 30 kwietnia i 29 maja płk Szymanski wysłał dokumentację na ten temat na ręce gen. George’a Stronga, szefa wywiadu armii amerykańskiej. Stał się tym samym ważnym świadkiem w sprawie zbrodni katyńskiej.

Nagrodę im. Janusza Kurtyki z rąk dr. hab. Filipa Musiała i Zuzanny Kurtyki odbiera prof. Tadeusz Wolsza. Fot. Marcin Jurkiewicz (IPN)

Skąd oficer zdobył informacje?

Raport sporządzony został w dużej mierze na podstawie materiałów przygotowanych przez rtm. Czapskiego i por. Młynarskiego, a także rozmów z polskimi żołnierzami, cywilami i angielskimi oficerami. Niestety, ani w 1943 roku, ani w 1944 roku, kiedy Niemcy, a potem Sowieci prowadzili badania w Katyniu, oficer nie mógł przyjechać na miejsce zbrodni. W 1943 roku z powodu wojny amerykańsko-niemieckiej, a w 1944 roku nie dostał przyzwolenia władz sowieckich na wizytę. Można się jedynie domyślać, że sowieckich polityków przestraszyło jego polsko brzmiące nazwisko, bardzo dobre relacje z gen. Andersem oraz pełnione stanowisko oficera łącznikowego między armią amerykańską i 2 Korpusem Polskim.

Mimo to dla płk. Szymanskiego było jasne, że zbrodni dokonali Sowieci w 1940 roku?

Tak, konsekwentnie pisał o sowieckiej odpowiedzialności za mord katyński na polskich oficerach. W tym przekonaniu utwierdził go też gen. Anders, który w rozmowie podkreślił: „jasne, że zbrodnię katyńską popełnili bolszewicy”.

Co zawierały materiały przesłane do Waszyngtonu?

Przede wszystkim relację rtm. Czapskiego na temat jego pobytu w Starobielsku i z poszukiwania polskich oficerów. Także ich informacje na temat obozów NKWD w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku, w których przebywali Polacy oraz raport na temat polskich jeńców wojennych w Rosji. Wyliczono, że w trzech obozach umieszczonych zostało 15490 osób, z tej grupy ocalało tylko 360. Stąd w dokumencie pojawiła się liczba 15130 zaginionych. Rtm. Czapski napisał też, że na początku kwietnia 1940 roku we wszystkich trzech obozach rozpoczęły się wywózki w nieznanym kierunku, które trwały do 12 maja. Częścią raportu były też kopie zeznań złożonych przez osoby, które wiedziały coś na temat oficerów oraz wyjątki z rozmów toczonych na Kremlu w ich sprawie. 3 grudnia 1941 roku na pytanie gen. Sikorskiego, gdzie są polscy wojskowi, sowiecki dyktator Józef Stalin stwierdził, jakoby uciekli z Rosji do Mandżurii.

Jaka była reakcja władz USA na te informacje?

Waszyngton konsekwentnie blokował wszystkie informacje na temat zbrodni katyńskiej. Trwała wojna i dla prezydenta Franklina D. Roosevelta priorytetem było utrzymanie koalicji ze Związkiem Radzieckim przeciwko III Rzeszy, a nagłaśnianie sprawy katyńskiej mogło zaszkodzić temu sojuszowi. Waszyngton dla utrzymania sojuszu gotów był tolerować fałsz propagandy radzieckiej w tej kwestii. Amerykanie poświęcili Polaków dla utrzymania dobrych relacji ze Stalinem. Amerykańska administracja poddawała w wątpliwość niemieckie, jak to pisano „rewelacje”, na temat zbrodni. Podobne było stanowisko Londynu. Nie było więc przypadkiem, że informacje płk. Szymanskiego nie przebiły się do amerykańskiego społeczeństwa. Departament Wojny w grudniu 1943 roku zarzucił płk. Szymanskiemu brak obiektywizmu i stronniczość na rzecz grupy polskiej o nastawieniu antysowieckim, a jego raport trafił do archiwów. Pułkownik dostał też rozkaz, aby w sprawie zbrodni katyńskiej przysyłał wyłącznie dokumenty i raporty, w których pojawią się informacje o niemieckim sprawstwie zbrodni.

Sprawą raportu płk. Szymanskiego zajęła się powołana w 1951 roku komisja śledcza do spraw wyjaśnienia zbrodni katyńskiej pod kierownictwem Raya Maddena...

Dzięki jej pracom okazało się, że materiałom z 1943 roku nie nadano biegu, zostały objęte klauzulą tajności, którą zdjęto dopiero przed posiedzeniem komisji. Ich los świadczy o utajnianiu prawdy przez USA, podobnie jak raport innego amerykańskiego oficera, ppłk. Johna van Vlieta Jr., który w 1943 roku, jako jeniec wojenny, był świadkami ekshumacji polskich oficerów w lesie katyńskim. Po wojnie oficer złożył pisemny raport, w którym wyraził przekonanie, że odpowiedzialność za zbrodnię ponosi Związek Radziecki. Dokument został przez wojskowe władze USA utajniony, a potem zniknął w niewyjaśnionych okolicznościach. Komisja Maddena otrzymała również inne dokumenty przygotowane przez płk. Szymanskiego na temat losów polskiej ludności cywilnej na zesłaniu w Rosji. Porażają zwłaszcza dramatyczne informacje i zdjęcia dotyczące sytuacji polskich dzieci. Zeznania płk. Szymanskiego przed komisją dostarczyły kapitalnego materiału na temat zbrodniczego charakteru systemu politycznego w ZSRS, a także historii kłamstwa katyńskiego oraz utajniania wiedzy o mordzie i jego sowieckim sprawstwie przez administrację wojskową Stanów Zjednoczonych.

Prof. dr hab. Tadeusz Wolsza jest historykiem i politologiem, członkiem rady naukowej Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, zastępcą przewodniczącego Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej oraz przewodniczącym Rady Muzeum przy Muzeum II Wojny Światowej.

W tym roku obchodzimy 80. rocznicę zbrodni katyńskiej. Z tej okazji redakcja portalu polska-zbrojna.pl przygotowała specjalne wydawnictwo. Zachęcamy do lektury elektronicznej wersji jednodniówki „Polski Zbrojnej”. Cześć i chwała bohaterom!

Mecenasami wydania są: Polska Fundacja Narodowa, Polska Grupa Zbrojeniowa oraz Polska Spółka Gazownictwa. Partnerem jest Muzeum Katyńskie. Dziękujemy za pomoc w przygotowaniu jednodniówki.

 Wydawnictwo jest też dostępne w angielskiej wersji językowej.