„Stara Kasztanka Marszałka padła wczoraj” – donosił 24 listopada 1927 roku „Kurier Poranny”, podkreślając, że „klacz przez trzynaście lat, od bojów Pierwszej Kadrowej pod Kielcami w 1914 roku, służyła wiernie komendantowi Józefowi Piłsudskiemu”. Kasztanka stała się jednym z symboli okresu międzywojennego, nierozerwalnie związanych z Marszałkiem. Z czasem jej historia obrosła legendą.
Klacz przyszła na świat w 1909 lub w 1910 roku niedaleko Miechowa w Małopolsce. Cztery lata później ziemianin Ludwik Popiel podarował ją strzelcom Pierwszej Kompanii Kadrowej i tak trafiła na służbę do komendanta Piłsudskiego. Imię miał jej nadać sam Marszałek. Kasztanka służyła do 1922 roku i przeszła z nim cały szlak bojowy Legionów, co nie było łatwe, bo ogień artyleryjski wprawiał konia w popłoch. – Kasztanka z czasem stała się symbolem nierozerwalnie związanym z marszałkiem Piłsudskim – mówi Wojciech Markert, historyk z Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.
O tym, jak mocno zaznaczyła się w historii, najlepiej świadczą szczegółowe opisy, jakie można znaleźć w dokumentach z tamtego okresu i ówczesnej prasie. Wiadomo, że była „niewysoka” – liczyła „150 cm w kłębie, ładnie zbudowana, jasnokasztanowata z czterema białymi skarpetkami”. „Prześliczna klacz. Oznaczała się inteligencją, wielką łagodnością oraz miłym i przyjaznym spojrzeniem” – opisywała ją we wspomnieniach Aleksandra Piłsudska, druga żona Marszałka. Podkreślano także silną więź, jaka łączyła zwierzę z Piłsudskim. Kasztanka miała słuchać tylko jego poleceń. „Między nią a mężem istniało jakieś tajne porozumienie, tak doskonałe, że oboje odczuwali swoje nastroje i nawzajem na siebie wpływali” – wspominała Piłsudska.
Klacz Piłsudskiego pojawiała się także w żołnierskich pieśniach Legionów. W 1915 roku poeta płk Wacław Kostek-Biernacki napisał:
Jedzie, jedzie na Kasztance,
Siwy strzelca strój.
Hej, hej, Komendancie,
Miły Wodzu mój!
Ba, koń dostawał nawet prezenty. 1 Pułk Ułanów Legionów Polskich ofiarował dla Kasztanki nowy, kompletny oficerski rząd wierzchowy, w którym od tego czasu występowała.
W 1922 klacz zakończyła służbę i trafiła pod opiekę 7 Pułku Ułanów Lubelskich w Mińsku Mazowieckim. Jednak nadal Marszałek odbywał przejażdżki na Kasztance ¬– w tym celu transportowano konia do Sulejówka. Przywożono ją także do Warszawy na państwowe uroczystości. W 1927 roku klacz towarzyszyła Piłsudskiemu podczas defilady 11 listopada na placu Saskim. To wtedy powstał słynny portret Wojciecha Kossaka „Piłsudski na koniu", którego jedna z kopii znajduje się w Sulejówku. Była to jednak ostatnia uroczystość, w której uczestniczyła.
Gdy 21 listopada była transportowana koleją do 7 Pułku, doszło do wypadku. Przez niedopatrzenie oficerów klacz jechała bez opieki stajennego. „Wystraszony koń, zapewne miotając się, upadł i złamał kręgosłup, bo jak otworzyliśmy wagon, leżała, nie mogąc się podnieść” – zapisał we wspomnieniach ppłk Zygmunt Piasecki, dowódca Pułku.
Wezwany na ratunek por. Władysław Koppe, pułkowy weterynarz, nie mógł jej pomóc. Nocą sprowadzono ze stolicy specjalistów weterynarii: podpułkowników Konrada Millaka i Władysława Kulczyckiego. „Badanie wykazuje znieczulenie i bezwład tylnych partii ciała klaczy. Zachodzi obawa, że klacz uszkodziła sobie kręgosłup” – postawił diagnozę ppłk Millak.
Mimo usilnych zabiegów nie udało się uratować Kasztanki. Klacz padła następnego dnia o 5 rano. Sekcja wykazała złamanie ostatnich kręgów piersiowych oraz żeber, które uszkodziły narządy wewnętrzne.
Szczątki Kasztanki pochowano na terenie 7 Pułku, a na głazie wyryto napis: „Tu leży Kasztanka, ulubiona klacz bojowa Marszałka Piłsudskiego”. Natomiast skórę konia wypreparowano, wypchano i postawiono jako eksponat najpierw w Muzeum Wojska Polskiego, a potem w Muzeum Belwederskim.
Pamięć o Kasztance towarzyszyła Piłsudskiemu do końca. Mera – jeden z dwóch jej źrebaków – stała się koniem służbowym Marszałka i według wersji niektórych historyków to ją w maju 1935 roku prowadzono za trumną Józefa Piłsudskiego.
Natomiast los Kasztanki nawet po śmierci naznaczony był piętnem historii. – Podczas II wojny eksponat trafił do magazynów Muzeum Wojska Polskiego, gdzie został zniszczony przez mole – opowiada Markert. We wrześniu 1945 roku zauważył „Kasztankę” przeprowadzający inspekcję marszałek Michał Rola-Żymierski, naczelny dowódca Wojska Polskiego.
Dawny oficer Legionów nie lubił Piłsudskiego, bo za jego rządów został zdegradowany ze stopnia generała i skazany na więzienie za nadużycia przy dostawach dla armii. Natychmiast rozpoznał słynną klacz. – Poznaję to bydle, już mnie raz kiedyś kopnęło, nie ma potrzeby tych szczątków przechowywać – powiedział marszałek i rozkazał spalić Kasztankę na dziedzińcu muzeum.
autor zdjęć: Narodowe Archiwum Cyfrowe
komentarze