Proces trwał kilka godzin. Niemców nie interesowały zeznania, a jedynie personalia zatrzymanych. Przede wszystkim fakt, że byli Polakami, tak jak dwóch kryminalistów, którzy zastrzelili ich żołnierzy. 27 grudnia 1939 roku 107 mieszkańców podwarszawskiego Wawra zostało straconych w jednej z pierwszych akcji odwetowych w okupowanej Polsce.

Niemiec odliczył do dziesięciu i kolejna grupka skazańców została wyprowadzona z mroku wprost na zalany światłem plac. Mężczyźni uklękli twarzą do ściany. Stanisław Piegat znalazł się tuż obok swojego pomocnika z zakładu fryzjerskiego. – Obaj modliliśmy się i płakaliśmy – zezna kilka lat później przed sądem. Rozległ się pierwszy strzał. Piegat instynktownie padł na twarz. Na ułamek sekundy musiał stracić przytomność. Kiedy się ocknął, leżał w śniegu. Wokół było pełno krwi. Jego sąsiad cichutko rzęził. Tymczasem do niego zaczęło powoli docierać, że jest cały i nic go nie boli. Jakimś zupełnie nieprawdopodobnym zrządzeniem losu kule najpewniej przeszły obok. Naraz usłyszał kroki. Ciężkie i niespieszne. Chwilę później do jego uszu dobiegł zgrzyt odbezpieczanego pistoletu i pojedynczy strzał. A potem jeszcze jeden i kolejny, po którym wstrząsany konwulsjami sąsiad znieruchomiał. – Dobijają rannych – przemknęło Piegatowi przez myśl. Jeszcze mocniej zacisnął powieki. Wiedział, że każdy, nawet najmniejszy ruch będzie oznaczał dla niego śmierć. Znów zemdlał, ocknął się i wtedy dotarło do niego, że plac jest pogrążony w ciszy. Niemcy zapakowali się do ciężarówek i odjechali. Wstawał świt. Piegat wolniutko obrócił się na bok, podniósł na rękach, po czym zaczął pełznąć przez morze ciał. Gdy dotarł na skraj placu, przeszedł przez płot i pobiegł pustą ulicą do mieszkania znajomych. Ocalał.

Winny z automatu

Piegat był jednym z siedmiu mężczyzn, którzy ocaleli z masowej egzekucji w Wawrze. W 1947 roku został jednym z głównych świadków oskarżenia przeciwko ppłk Maxowi Daume, który kierował akcją. O swoim cudownym ocaleniu opowiedział przed sądem. Potem jeszcze powtórzył opowieść dziennikarzowi „Kuriera Codziennego”. Mimo upływu lat, nie mógł do końca pojąć, w jaki sposób przeżył.

Wszystko zaczęło się w świąteczny wieczór 26 grudnia 1939 roku. Tego dnia w Otwocku pod Warszawą pojawili się Stanisław Dąbek i Marian Prasuła, dwaj kryminaliści, którzy korzystając z wojennej zawieruchy, uciekli z ciężkiego więzienia w Świętym Krzyżu. Ranili policjanta, który chciał ich zatrzymać, po czym uciekli. Wieczorem odnaleźli się w Wawrze. Zatrzymali się w pustej o tej porze restauracji należącej do Antoniego Bartoszka. Tymczasem wiadomość o pojawieniu się zbiegów dotarła na miejscowy posterunek tzw. granatowej policji. Dyżurny usłyszał, że bandyci są uzbrojeni, poprosił więc o wsparcie miejscową jednostkę Wehrmachtu. Niemcy przysłali mu dwóch żołnierzy 538 batalionu budowlanego. Ostatecznie do lokalu Bartoszka wyruszyło troje mundurowych. Na miejscu wywiązała się strzelanina. Dąbek i Prasuła zastrzelili jednego z żandarmów, drugiego ciężko ranili (ostatecznie zmarł w szpitalu), a sami uciekli.

Wkrótce na miejsce przyjechali żołnierze z jednostki, w której służyli zabici. Dowódca batalionu przesłuchał świadków zdarzenia, a meldunek na temat zajścia wysłał do 31 Pułku Policji Porządkowej, którym dowodził ppłk Max Daume. A ten postanowił zemścić się na Polakach i przeprowadzić w Wawrze akcję pacyfikacyjną. Po godzinie 22 do miejscowości dotarły dwie kompanie policyjne dowodzone przez mjr Friedricha Wilhelma Wentzla.

Niemcy zaczęli wyciągać z okolicznych domów wszystkich mężczyzn pomiędzy 15 a 70 rokiem życia. Wśród nich byli przede wszystkim mieszkańcy Wawra, ale też goście, którzy odwiedzali rodziny z okazji świąt Bożego Narodzenia. Mężczyźni zostali sprowadzeni na plac przed komendą policji. Na komendzie rozpoczął się doraźny proces. W rolę sędziego wcielił się Wentzel. Bronisław Janikowski, inny skazaniec ocalały z egzekucji, wspominał: „Szło to bardzo szybko. Po obydwu stronach schodków prowadzących do domu stali żołnierze. Każdy wychodzący z przesłuchania był kopniakiem wyrzucany na schodki, a stojący obok żołnierze bili go kolbami, kopali” (cytat za książką Jana Bijaty pt. „Wawer”).

Sam proces ograniczył się do spisania personaliów zatrzymanych mężczyzn i ogłoszenia im wyroku. 114 z grona 120 zostało skazanych na śmierć. Pozostali mieli wykopać dla nich groby.

Około piątej rano Niemcy spędzili wszystkich na pobliski plac, rozstawili karabiny maszynowe, zaś miejsce kaźni rozświetlili reflektorami ciężarówek. Kiedy wszystko było już gotowe zaczęli wyprowadzać skazańców dziesiątkami i ustawiać przed murem jednego z domów. Ostatecznie od kul zginęło 106 mężczyzn. Sto siódmy, Antoni Bartoszek, jeszcze przed egzekucją został powieszony na progu swojej restauracji. Szóstka skazańców, którzy stanęli przed plutonem egzekucyjnym, w cudowny sposób ocalała. Większość z nich odniosła rany, ale Niemcy nie zorientowali się, że jeszcze żyją. Jeden z mieszkańców zdołał zbiec podczas przemarszu na miejsce kaźni. Ofiary zbrodni spoczęły w zbiorowej mogile.

„Wawer pomścimy”

– Niemcy popełniali zbrodnie od pierwszego dnia wojny. W ten sposób chcieli zastraszyć społeczeństwo, ale też pozbawić je elit – wyjaśnia dr Paweł Kosiński, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej. Pacyfikacje wsi, podpalenia, zabijanie jeńców, egzekucje w oparciu o sporządzone zawczasu listy proskrypcyjne stanowiły wojenną, a potem okupacyjną codzienność. Ale nawet na tle powszechnego terroru zbrodnia w Wawrze budziła wyjątkowa grozę. Przede wszystkim dlatego, że była jedną z pierwszych egzekucji o charakterze odwetowym. Nawet sami Niemcy byli świadomi, że pomordowanych mieszkańców nie łączyło absolutnie nic z zabójcami ich żołnierzy. Cytowany przez Bijatę gen. Johannes Blaskowitz, dowódca wojsk okupacyjnych w Polsce, w jednym z meldunków zauważał: „(...) rozstrzelanie (cywilów w Wawrze – przyp. red.) wzburzyło bardzo Polaków, ponieważ morderstwo nie miało żadnego związku z ludnością. Była to zbrodnia dokonana z motywów wyłącznie kryminalnych. Poza tym ludność wskazała sama tych zbrodniarzy batalionowi budowlanemu 538, usiłowała więc pomóc przy ich ujęciu”.

– O tym, jak szerokim echem odbiła się akcja Niemców, świadczy chociażby fakt, że w reakcji na nią młodzi ludzie z okolic Warszawy niemal natychmiast założyli konspiracyjną organizację małego sabotażu. Nadali jej nazwę „Wawer” – mówi dr Kosiński. Na murach stolicy zaczęły się regularnie pojawiać wymalowane naprędce hasła „Wawer pomścimy”. Konspiratorzy zrywali niemieckie flagi, gazowali kina, przykręcali do budynków tabliczki z nowymi nazwami ulic – Polski Podziemnej, Churchilla, gen. Sikorskiego...

Sprawa wawerskiej zbrodni doczekała się finału już po wojnie. Sądzony w Warszawie Max Daume usiłował bronić się, spychając odpowiedzialność na swoich podwładnych, którzy brali udział w pacyfikacji. Ostatecznie jednak został skazany na śmierć i stracony na początku marca 1947 roku. Cztery lata później przed warszawskim sądem stanął mjr Wentzel, który w Wawrze między innymi przewodził sądowi doraźnemu. On również usłyszał wyrok śmierci.

Dziś w miejscu masowej egzekucji stoi pomnik ku czci ofiar. Co roku odbywają się przy nim uroczystości upamiętniające wydarzenia z grudnia 1939.

Korzystałem z książki Jana Bijaty „Wawer”, Warszawa 1973 oraz materiałów sądowych i prokuratorskich zgromadzonych przez IPN i opublikowanych przez Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego.