23 sierpnia 1939 roku szefowie dyplomacji III Rzeszy i Związku Sowieckiego: Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali pakt o nieagresji pomiędzy swoimi krajami. Jego częścią był tajny protokół dodatkowy, w którym oba mocarstwa dzieliły między siebie Europę Środkowo-Wschodnią, w tym Polskę. Sojusz zakończył niemiecki atak na ZSRS w czerwcu 1941 roku.

23 sierpnia 1939 roku w Moskwie. Od lewej stoją: szef działu prawnego niemieckiego MSZ Friedrich Gauss, niemiecki minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop, Józef Stalin oraz ludowy komisarz (minister) spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow. Fot. Wikipedia

„W wypadku terytorialnych i politycznych przekształceń na terenach należących do Państwa Polskiego granica stref interesów Niemiec i ZSRS przebiegać będzie w przybliżeniu po linii rzek Narwi, Wisły i Sanu” – głosił pakt pomiędzy III Rzeszą a Związkiem Sowieckim, który mimo zawartych wcześniej przez te kraje układów o nieagresji z Polską planował rozbiór naszego terytorium.

Chociaż niemieccy naziści uważali komunistów za wrogów, pomiędzy dwoma krajami pod koniec lat trzydziestych XX wieku następowało powolne zbliżenie. – Obaj przywódcy: Adolf Hitler i Józef Stalin wiedzieli, że porozumienie umożliwi im wspólne działania przeciwko Polsce stojącej na drodze do ich imperialnych planów – mówi dr Janusz Nowakowski, historyk II wojny światowej i sowietolog.

Punktem zwrotnym we wzajemnych stosunkach było przemówienie Stalina z 10 marca 1939 roku podczas obrad XVIII Zjazdu Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) w Moskwie, zwane „kasztanową mową”. Stalin stwierdził w nim, że zachodnie państwa chciałyby, aby sowieckimi rękami zostały wyciągnięte z ognia gorące kasztany. Miał na myśli potencjalny związek ZSRS z Zachodem dla zapewnienia gwarancji bezpieczeństwa ze strony III Rzeszy. – Hitler odebrał przemówienie jako sygnał do porozumienia – tłumaczy badacz.

Od kwietnia 1939 roku trwały nieoficjalne rokowania w sprawie zawarcia paktu gospodarczego i politycznego. W maju Stalin odwołał ze stanowiska ministra spraw zagranicznych Maksima Litwinowa, zwolennika sojuszu z Wielką Brytanią i Francją, a mianował na nie Wiaczesława Mołotowa, będącego za porozumieniem z Niemcami. Był to kolejny sygnał dla Hitlera.

Film: IPN

19 sierpnia oba kraje podpisały porozumienie o współpracy ekonomicznej i wymianie handlowej. Dzięki niemu Niemcy otrzymali dla swojego przemysłu wojennego ogromne dostawy surowców z ZSRS, także w czasie blokady gospodarczej wprowadzonej po wybuchu wojny przez Wielką Brytanię. W zamian Związek Sowiecki dostawał niemiecką technologię.

Cztery dni później Stalin wyraził zgodę na przylot do Moskwy Joachima von Ribbentropa, ministra spraw zagranicznych III Rzeszy. W nocy z 23 na 24 sierpnia podpisano sowiecko-niemiecki pakt o nieagresji, w którym zobowiązano się do powstrzymania się od wszelkiej przemocy i napaści we wzajemnych stosunkach. Od nazwisk sygnujących porozumienie polityków nazwano go paktem Ribbentrop-Mołotow.

Jawny dokument został uzupełniony o tajny protokół regulujący podział stref wpływów między III Rzeszę a Związek Sowiecki w Europie. Składał się on z czterech punktów. W pierwszym z nich ustalono, że państwa bałtyckie (Finlandia, Estonia i Łotwa) znajdą się w sowieckiej strefie wpływów, a północna granica Litwy stanowić będzie granicę stref interesów Niemiec i ZSRS.

Drugi punkt dotyczył podziału terytorium Polski. „Kwestia, czy w obopólnym interesie będzie pożądane utrzymanie niezależnego Państwa Polskiego i jakie będą granice tego państwa, będzie mogła być ostatecznie wyjaśniona tylko w toku dalszych wydarzeń politycznych” – napisano. Ustalono też, że Besarabia należąca do Rumunii dostanie się pod sowiecką strefę wpływów. Na koniec podkreślono, że protokół traktowany będzie przez obie strony jako ściśle tajny.

Uścisk dłoni oficerów Wehrmachtu i Armii Czerwonej w Lublinie 1939. Fot. Wikipedia

Na układzie zyskały obie strony. Hitler otrzymał terytorium polskie na zachód od linii Wisły i Litwę. – Przede wszystkim jednak dostał gwarancje neutralności Moskwy w przypadku wojny z państwami Zachodu, która oddalała groźbę wojny na dwa fronty i pozwalała mu na rozpoczęcie II wojny światowej – zaznacza historyk.

Z kolei Stalin dostał ponad połowę terytorium Polski, większość terenów republik bałtyckich i północną Rumunię. Ponadto zyskał czas, aby podczas wojny toczonej przez III Rzeszę przygotować kraj do militarnej agresji. „Niemcy, oczywiście, napadną na Polskę, a wtedy przystąpienie do tej wojny Francji i Anglii będzie nieuniknione. Europę Zachodnią ogarną poważne niepokoje i zamieszki. W tych warunkach będziemy mieli duże szanse pozostania na uboczu konfliktu i przystąpienia do wojny w dogodnym dla nas momencie”, tłumaczył sowiecki przywódca podczas posiedzenia Biura Politycznego WKP(b) 19 sierpnia.

Mimo gwarancji tajności o protokole dodatkowym amerykański wywiad dowiedział się 24 sierpnia rano. Przekazał tę informację Wielkiej Brytanii, a ona Francji. Dwa dni później wiedzieli również Łotysze i Estończycy. Tylko Polski nikt nie poinformował o ustaleniach pomiędzy Hitlerem a Stalinem. Zawarty 25 sierpnia sojusz polsko-brytyjski, niestety, nie zapobiegł niemieckiej i sowieckiej agresji na nasz kraj w dniach 1 i 17 września.

Wspólna parada Wehrmachtu i Armii Czerwonej w Brześciu, 22 września 1939. Fot.  Bundesarchiv

– Symbolem współpracy obu totalitaryzmów była wspólna defilada zorganizowana 22 września w Brześciu nad Bugiem podczas przekazania miasta Sowietom przez Niemców – mówi dr Nowakowski. Rozpoczęła się także współpraca pomiędzy gestapo i NKWD, ugruntowana podczas czterech konferencji w latach 1939–1941. Ponadto 28 września oba kraje podpisały traktat o granicach i przyjaźni uzupełniający i modyfikujący sierpniowy dokument. ZSRS oddał Niemcom polskie ziemie do linii Bugu i Sanu, w zamian Sowieci otrzymali Litwę.

– Wzajemna przyjaźń trwała do czerwca 1941 roku, kiedy III Rzesza rozpoczęła ofensywę na wschód, atakując Związek Sowiecki – dodaje historyk. Dzisiaj rocznica podpisania paktu jest obchodzona jako Europejski Dzień Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych. Święto zostało ustanowione przez Parlament Europejski w 2008 roku.