Siedmiu partyzantów broniło się zaciekle, ale w starciu z 1300-osobowym oddziałem operacyjnym UB i MO nie miało żadnych szans. 5 lipca 1953 roku w okolicach Mławy została rozbita jedna z ostatnich grup zbrojnych antykomunistycznego podziemia w Polsce. Żołnierzy por. Wacława Grabowskiego „Puszczyka” wydał mieszkaniec wsi, w której stacjonowali.

Tablica pamięci w Niedziałkach.

Na fotografiach drastyczny widok. Zabici partyzanci leżą jeden obok drugiego oparci o drzwi budynku. Na kolejnych zdjęciach zbliżenia na ich na twarze. Widać też broń, której używali. – Funkcjonariusze UB robili takie fotografie, by potem pokazywać je przesłuchiwanym. W ten sposób identyfikowali zabitych żołnierzy. Nie zawsze przecież wiedzieli, kto walczył w leśnych oddziałach. A kiedy poznali nazwiska, szukali powiązań – tłumaczy prof. Krzysztof Szwagrzyk z Instytutu Pamięci Narodowej.

Do dziś nie ma pewności, gdzie wykonano fotografie. Wiadomo za to, kogo przedstawiają. To siedmiu partyzantów z oddziału por. Wacława Grabowskiego „Puszczyka”.

Siedmiu przeciw setkom

Początki walki, którą toczył por. Grabowski, sięgają 1939 roku. Wówczas jako 23-latek po kursach przysposobienia wojskowego zgłosił się do armii. Brał udział w wojnie obronnej przeciwko Niemcom. Podczas okupacji wstąpił do AK, potem był w partyzantce. Kiedy do Polski wkroczyła Armia Czerwona, postanowił pozostać w lesie. O niepodległość walczył w batalionie „Znicz” należącym do Ruchu Oporu Armii Krajowej. W czerwcu 1945 roku wziął udział w akcji, podczas której partyzanci uwolnili 32 więźniów Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Mławie. Niedługo potem przedostał się do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Niemczech i wstąpił do Polskich Kompanii Wartowniczych. Była to formacja odpowiadająca za ochronę strategicznych obiektów, obozów jenieckich, organizowanie i osłonę transportu. W Niemczech nie zagrzał jednak miejsca zbyt długo. Wrócił w rodzinne strony, gdzie zorganizował własny oddział powstańczy. Działał w okolicach Mławy, Ciechanowa, Przasnysza. Do legendy przeszła jego akcja koło Konopek, gdzie przebił się przez ubecką blokadę. Wraz z upływem czasu zbrojnych potyczek było jednak coraz mniej.

Wacław Grabowski, liceum w Mławie, maj 1939 rok.

Wreszcie przyszedł 5 lipca 1953 roku. „Puszczyk” i jego żołnierze walczyli już tylko o przetrwanie, jednak nie zamierzali składać broni. Od miesięcy oddział był śledzony, a partyzanci znajdowali się u kresu wytrzymałości. Niedawno jeden z nich zmarł z wycieńczenia. Teraz zbierali siły w Niedziałkach, niewielkiej osadzie nieopodal Mławy, gdzie stacjonowali w zaprzyjaźnionym gospodarstwie. Wydał ich jeden z mieszkańców. Dostał za to 5 tys. zł, czyli równowartość kilku średnich pensji. Wokół wsi od rana zaczęły się gromadzić siły UB i MO. Łącznie ściągnęło tam 1300 mundurowych. Po południu pierścień obławy zaczął się zaciskać. Partyzanci bronili się długo, ale nie byli w stanie sprostać przeciwnikowi. Było ich zaledwie siedmiu. Czterech zginęło podczas wymiany ognia. Dwóch ciężko rannych trafiło na stół operacyjny szpitala w Mławie. Wkrótce i oni zmarli. Por. Grabowski długo odpowiadał na ostrzał. Nie zamierzał jednak iść do niewoli. Ostatnią kulę zostawił dla siebie. Oddział został rozbity.

Na tropie szczątków

Ubecy zrobili fotografie zabitych partyzantów, ich ciała zaś pogrzebali w nieznanym miejscu. Dwa lata temu prof. Szwagrzyk wraz ze specjalistami z Samodzielnego Wydziału Poszukiwań IPN, którym kieruje, próbowali odnaleźć szczątki poległych. Pierwszym tropem były właśnie zdjęcia.

Ciała poległych żołnierzy oddziału „Puszczyka”, zwłoki por. Wacława Grabowskiego drugie od prawej. Zdjęcie z archiwum UB.

– Wiadomo, że ciała trafiły do siedziby Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Mławie. Według mnie tam właśnie zostały wykonane fotografie. Są na nich dwaj partyzanci zmarli w szpitalu. Trudno przypuszczać, by nazajutrz ich zwłoki były wiezione z powrotem do Niedziałek – tłumaczy prof. Szwagrzyk. Co prawda pewne szczegóły na zdjęciach się nie zgadzają, ale przecież, jak dodaje historyk, przez lata wygląd podwórza się zmieniał. Wiele wskazuje na to, że po wykonaniu dokumentacji ciała żołnierzy zostały zakopane gdzieś na posesji. Pracownicy IPN prowadzili prace na jej części, ale szczątków nie znaleźli. – Przeszukaliśmy tylko jedną czwartą terenu. Na pozostałej części stoją nowe budowle. Jeśli tylko będzie możliwość, by sprawdzić grunt pod nimi, wrócimy do prac – zapowiada prof. Szwagrzyk.

Tymczasem ofiarami ubeckiej obławy okazali się nie tylko partyzanci. Tego samego dnia do aresztu trafiło czterech mieszkańców Niedziałek, którzy im pomagali. Zostali skazani na osiem lat więzienia, a ich gospodarstwa wyburzono. Dla Marii Jeziorskiej, właścicielki domu, gdzie stacjonowali żołnierze, pobyt za kratami zakończył się tragicznie. Kobieta zmarła w więzieniu na warszawskim Mokotowie. Agent, który wydał ludzi „Puszczyka”, dla niepoznaki również został aresztowany, a potem bardzo szybko zwolniony. Podobno później trafił do zakładu psychiatrycznego.

Pamięć o partyzantach i mieszkańcach Niedziałek, którzy im pomagali, trwa w okolicy do dziś. Przypomina o nich m.in. krzyż ustawiony na miejscowym cmentarzu. – Przez lata w rocznicę obławy kombatanci zamawiali w kościele mszę w intencji poległych. Od sześciu lat są organizowane uroczystości z udziałem rodzin żołnierzy z oddziału „Puszczyka”. W Niedziałkach mieszka kuzynostwo pani Jeziorskiej. Pozostali przyjeżdżają z innych stron Polski. Tak będzie i w tym roku – informuje Karolina Chojnacka, dyrektor Gminnego Centrum Kultury w Lipowcu Kościelnym. Prof. Szwagrzyk przyznaje, że nie uda mu się dotrzeć na obchody. Wysłał jednak list do organizatorów. – Bardzo liczę, że kiedyś spotkamy się nad trumnami partyzantów z oddziału „Puszczyka” – mówi.