Miało trwać kilka dni, a zakończyło się po ponad dwóch miesiącach. Warszawa została niemal całkowicie starta z powierzchni ziemi, ale zyskała legendę miasta niezłomnego. Dziś 69. rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego – jednego z najbardziej tragicznych wydarzeń w dziejach Polski, które do dziś dzieli historyków.


– Pamiętam wszystko, jakby zdarzyło się dziś – przyznaje Edmund Baranowski, uczestnik Powstania Warszawskiego. Latem 1944 roku okupowana przez Niemców stolica ponownie stała się miastem przyfrontowym. – 30 i 31 lipca widzieliśmy na niebie radzieckie samoloty, nocami słyszeliśmy huk bomb spadających na węzły kolejowe. Wszyscy czuliśmy, że w każdej chwili nastąpi coś bardzo dla nas ważnego. Ludzie żyli w ogromnym napięciu, ale odczuwalny był też entuzjazm – opowiada Baranowski.

Atmosfera w Warszawie narastała od kilku miesięcy. Już wtedy bowiem stało się jasne, że Niemców znad Wisły nie wypędzą alianci, ale prąca do przodu Armia Czerwona. Przyszłość Polski rysowała się w ciemnych barwach: w najgorszym razie staniemy się koleją republiką ZSRR, w najlepszym – państwem satelickim całkowicie uzależnionym od Moskwy. W kwietniu Sowieci zerwali stosunki dyplomatyczne z rządem polskim na uchodźstwie i zaczęli coraz mocniej wspierać Związek Patriotów Polskich i Krajową Radę Narodową – organizacje, które miały się stać alternatywą dla „londyńczyków”. 21 lipca w Moskwie powołany został Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, samozwańczy rząd z siedzibą w Lublinie. Dzień później ogłosił skierowany do Polaków manifest.

W tym czasie sowieckie samoloty zaczęły zrzucać nad Warszawą ulotki wzywające mieszkańców do zbrojnego powstania. 30 lipca wezwanie takie sformułowała też nadająca z Moskwy radiostacja „Kościuszko”. – Armia Krajowa obawiała się, że lada moment w Warszawie wybuchną inspirowane przez komunistów walki, do których spontanicznie przyłączy się spora część mieszkańców – mówi prof. Antoni Dudek, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej. – Poza tym przywódcy państwa podziemnego znajdowali się pod potężną oddolną presją. Po wielu latach przygotowań żołnierze chcieli wreszcie uderzyć na Niemców – dodaje.

Plan był więc taki: w ciągu kilku dni AK opanuje miasto, a przywódcy państwa podziemnego wobec wkraczającej Armii Czerwonej wystąpią jako gospodarze. – Musiała się Rosja zdecydować „aut-aut”. Albo uznać nas, albo złamać na oczach świata – tłumaczył po latach gen. Tadeusz Komorowski ps. „Bór”, dowódca Armii Krajowej (cyt. za Jan M. Ciechanowski, Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Warszawa 1987). Powstanie miało trwać kilka dni. Podziemie liczyło na pomoc Sowietów, państw zachodnich, a także ofensywę dyplomatyczną polskiego rządu w Londynie.

31 lipca zapada ostateczna decyzja: powstanie wybuchnie nazajutrz, o godzinie 17.00. – Zaczęliśmy kierować się na miejsca zbiórek. Pamiętam, że byłem pod dużym wrażeniem. „To już” – powtarzałem sobie. A potem przyszło rozczarowanie. Każdy z nas dostał do ręki po dwa granaty, karabin otrzymał co piąty – wspomina Edmund Baranowski. Brak broni był największym problemem powstańców. W powstańczym arsenale dominowały pistolety, karabiny i tak zwane koktajle Mołotowa. Brakowało ciężkiego sprzętu. Niektórzy szli na wroga z kilofami czy nożami. Potem braki udało się w pewnym stopniu uzupełnić – dzięki alianckim zrzutom, własnej produkcji, sporo broni zostało zdobytej na Niemcach.

W pierwszych dniach powstańcy odnieśli kilka sukcesów. Zdobyli m.in. najwyższy w Warszawie budynek „Prudentialu”, elektrownię na Powiślu czy gmach sądów na Lesznie. Większości celów nie udało się jednak osiągnąć. Odparte zostały m.in. ataki na lotnisko na Okęciu i siedzibę Gestapo przy Al. Szucha. Zaskoczeni Niemcy szybko się pozbierali i ściągnęli do Warszawy posiłki. Z pomocą powstaniu nie przyszli też Sowieci. – Bardzo na to liczyliśmy. Ale oni przegrali z Niemcami wielką bitwę pancerną na przedpolu Warszawy – wspomina Baranowski. Do powstania Stalin przez długi czas odnosił się z jawną wrogością. Nie pozwolił na przykład, by angielskie i amerykańskie samoloty z pomocą korzystały z kontrolowanych przez Armię Czerwoną lotnisk. Potem zgodził się na desant kilku tysięcy żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego, tyle że nie dał im potrzebnego wsparcia. Akcja zakończyła się kompletnym fiaskiem.

Powstanie trwało 63 dni. Bilans strat był ogromny. Zginęło według różnych szacunków od 10 do 15 tysięcy żołnierzy AK i innych oddziałów, a także od 120 do 200 tysięcy cywilów (straty Niemców i oddziałów złożonych z kolaborantów rosyjskich, białoruskich oraz azerskich wyniosły od 2 do 10 tysięcy zabitych i ok. 10 tysięcy rannych). Ogromna część Warszawy zrównana została z ziemią. Według autorów „Raportu o stratach wojennych Warszawy” ich wartość według dzisiejszych przeliczników można oszacować na przeszło 45 mld dolarów.

Czy można było tego uniknąć? – Z każdej sytuacji są co najmniej dwa wyjścia. Generał Sosnkowski oraz osoby z nim związane postulowały, by zrezygnować z powstania. Oddziały AK miałyby opuścić Warszawę i wycofywać się przed linią frontu z nadzieją, że przynajmniej część polskich ziem zostanie zajęta przez wojska anglosaskie – tłumaczy prof. Jan Żaryn, historyk z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Zaraz jednak dodaje, że w przypadku każdego z tych rozwiązań gwarancja sukcesu była raczej znikoma. W podobnym tonie wypowiada się prof. Dudek. – Powstanie Warszawskie, według mnie, należy rozpatrywać w kategoriach antycznego dramatu. Oczywiście wolałbym, aby ono nigdy nie wybuchło. Ale w sytuacji, jaka wówczas panowała, naprawdę trudno było nie podjąć takiego wyzwania – przekonuje. – Poza tym przywódcy powstania nie mogli nawet przypuszczać, że zakończy się ono taką masakrą – dodaje.

– Zryw wywołał na świecie olbrzymie poruszenie – przypomina prof. Żaryn. O walczącej Warszawie pisał m.in. George Orwell. Na łamach „Tribune” krytykował lewicę za bezczynność i popieranie stanowiska Stalina. – W brytyjskiej Izbie Gmin powstanie stało się przedmiotem debaty, zabiegi dyplomatyczne na rzecz niepodległej Polski jeszcze w listopadzie podejmowała także Stolica Apostolska – podkreśla prof. Żaryn. – Rząd w Londynie, Polskie Państwo Podziemne, AK po raz ostatni pokazali, że stanowią siłę dyplomatyczną i militarną – dodaje. Były też bardziej wymierne korzyści. – Sowiecka ofensywa na kilka miesięcy zatrzymała się na linii Wisły. Gdyby nie było powstania, Armia Czerwona parłaby dalej i zapewne dotarła aż do Renu. W strefie sowieckich wpływów znalazłyby się całe Niemcy, a wówczas sytuacja geopolityczna Europy wyglądałaby zupełnie inaczej – zaznacza prof. Dudek.

– Nie chcę zajmować się tym, czy decyzja o wybuchu powstania była słuszna, czy nie. To zostawmy historykom – mówi tymczasem Edmund Baranowski. – Ja mogę mówić jedynie o swoich przeżyciach i zaapelować, by ludzie pamiętali o mieszkańcach Warszawy, którzy wówczas z nadzieją szli walczyć i ginęli – dodaje.