KL Auschwitz, gdzie wymordowano ponad milion osób, jest symbolem okrucieństw II wojny światowej. Dlatego jest miejscem, które możne pobudzić ludzi do myślenia nad ich własną odpowiedzialnością za losy świata – mówi dr Piotr M.A. Cywiński, dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. 14 czerwca placówka obchodzi swoje 70-lecie.

Co jest dziś głównym celem muzeum? Zachowanie autentycznego miejsca pamięci i zapewnienie mu ochrony, edukacja czy przechowanie pamięci o zagładzie?

Nie skupiamy się na samej przeszłości, bardziej na budowaniu przyszłości. Pamięć nie jest rozpamiętywaniem tego, co było, jest pewnym budulcem dla lepszej świadomości i lepszej odpowiedzialności za przyszłość. Dlatego główne działania muzeum mieszczą się w dwóch zakresach. Pierwszy to zachowanie tego, co zostało po obozie, aby kolejne pokolenia były w stanie zrozumieć bezkres tej tragedii, przeżyć ją na własny sposób. Drugi obszar to bardzo szeroko rozumiana edukacja: oprowadzanie, projekty specjalistyczne, praca z nauczycielami, czyli ukazywanie tego, co się wydarzyło w Auschwitz taki sposób, aby pobudzać ludzi do myślenia nad ich własną odpowiedzialnością za losy świata.

Przez 70 lat istnienia placówki zmienił się sposób przekazywania historii. Odchodzą naoczni świadkowie i trzeba w inny sposób mówić o zagładzie?

Zmiany są nieuniknione. Kiedy 11 lat temu zaczynałem tutaj pracę, większość odwiedzających grup przyjeżdżała w towarzystwie osoby ocalałej z obozu, która im o nim opowiadała. Teraz to się już prawie nie zdarza. Jednak zmiany pokoleniowe są głębsze. W wielu krajach demokratycznych zagłada, której symbolem jest Auschwitz, weszła do szkolnych podręczników i kolejne roczniki młodzieży przychodzą do nas już przygotowane na to, co zobaczą. Lepiej przygotowani są też nauczyciele, którzy wiedzą, co chcą przekazać uczniom. Natomiast zaraz po upadku komunizmu, kiedy masowo zaczęły do muzeum przyjeżdżać grupy z zagranicy, często wychowawcy dopiero na miejscu razem z uczniami odkrywali, czym był obóz.

Jakie przesłanie można dziś odczytać, odwiedzając muzeum? Ostrzeżenie, żeby Auschwitz się nigdy więcej nie powtórzyło?

Niestety obserwując rzeczywistość, widzimy, że Auschwitz nie było nauczką dla świata. Ostatnie dekady pokazują, że nadal ludzkość cechuje obojętność na losy drugiego człowieka i jego tragedię. Dlatego młody człowiek u progu dorosłości musi zadać sobie kilka pytań o własne wybory. Nasze muzeum jest jednym z najistotniejszych miejsc, gdzie takie pytania się pojawiają. Tutaj też można sobie uświadomić, jakie mogą być skutki bierności, propagandy nienawiści, ale również obojętności.

Czy doświadczenie Auschwitz dało coś kolejnym pokoleniom?

Jestem przekonany, że tak. II wojna światowa różniła się od wszystkich poprzednich konfliktów przede wszystkim losami ludności cywilnej, a ich symbolem jest właśnie ośrodek zagłady i obóz koncentracyjny. Doświadczenia tej wojny bardzo wiele zmieniły w naszej części świata. Powstał projekt budowana wspólnej Europy, w warstwie religijnej pojawiły się płaszczyzny dialogu ekumenicznego. To wszystko wskazuje, że po II wojnie świat zechciał zbudować relacje inaczej niż dotychczas.

Obóz Auschwitz, ulokowany przez nazistów na polskich ziemiach, dziś jest jednym z najbardziej znanych miejsc w Polsce. Czy wynikają z tego jakieś obowiązki dla naszego kraju?

Obowiązki te rodzą się z kilku względów, nie tylko z miejsca położenia obozu. Trzeba pamiętać, że Auschwitz to jeden z największych cmentarzy Polaków. Zostało tutaj zamordowanych 300 tys. polskich Żydów oraz połowa ze 150 tys. polskich więźniów. To rodzi zobowiązanie dla Polski w ukazywaniu dziejów obozu. Niestety w naszej historii były różne okresy opowiadania o tej historii. Za czasów stalinizmu prezentowano teorię, że powodem niemieckiego imperializmu był kapitalizm. W latach 60. zaczęto powoli wracać do normalności, niestety po 1968 roku pojawił się antysemityzm władz PRL i historia znów została zdeformowana. Dopiero od końca lat 80. i upadku komunizmu możemy pracować nad pozbyciem się poprzednich kłamstw. Dzięki temu nasze muzeum zyskuje w świecie coraz większą wiarygodność.

W muzeum szykują się jakieś zmiany i inwestycje?

Musi zostać rozbudowana infrastruktura przeznaczona dla zwiedzających. Zaplanowano ją w latach 50. dla 400–500 tys. odwiedzających rocznie, a w 2016 roku frekwencja przekroczyła 2 mln. Planujemy też adaptację budynku Starego Teatru na siedzibę centrum edukacji oraz sukcesywnie unowocześniamy wystawę główną. Rozpoczęliśmy też prace konserwatorskie murowanych baraków w Birkenau. Te wszystkie inwestycje są niezbędne, tym bardziej że dziś nasza placówka to najczęściej odwiedzane muzeum w Polsce oraz najczęściej odwiedzany były hitlerowski obóz w Europie.

Dr Piotr M. A. Cywiński, historyk i mediewista, kieruje Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu od września 2006 roku. Jest członkiem Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej oraz prezesem Fundacji Auschwitz-Birkenau. W tym roku został przewodniczącym Rady Programowej Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Obóz w Auschwitz był największym z niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i ośrodków zagłady. W całym kompleksie Niemcy zgładzili co najmniej 1,1 mln ludzi, głównie Żydów, a także Polaków, Romów, jeńców sowieckich i osoby innej narodowości. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau otwarto 14 czerwca 1947 roku. Obejmuje ono obszar dwóch zachowanych części obozu: Auschwitz I i Auschwitz II – Birkenau