Żadne inne państwo w okupowanej Europie nie miało tak doskonale zorganizowanego, ochotniczego podziemnego wojska. Dokładnie 73 lata temu gen. Władysław Sikorski powołał do życia Armię Krajową. W jej szeregach służyło od 380 tys. do nawet pół miliona Polaków – pisze ppłk Andrzej Łydka z Dowództwa Operacyjnego Rodzaju Sił Zbrojnych, miłośnik i znawca historii.

Po przegranej wojnie 1939 roku powstały liczne – mniejsze lub większe – grupy i organizacje konspiracyjne skupiające Polaków gotowych na podjęcie walki z okupantem. Policje polityczne obydwu sojuszniczych i zwycięskich mocarstw nie ustawały w próbach wytropienia i likwidacji poszczególnych organizacji podziemnych. Gestapo i NKWD od początku współpracowały wymieniając się informacjami i doświadczeniami. Przykładem może być chociażby wspólna konferencja zorganizowana w Zakopanem w listopadzie 1939 roku. Można było wtedy zauważyć, że pod okupacją sowiecką warunki do konspirowania były bez porównania trudniejsze niż w Generalnej Guberni ze względu na współpracę mniejszości narodowych z władzami.

Przetrwały te organizacje, które nauczyły się zasad konspiracji i zaczęły je stosować. Rząd gen. Władysława Sikorskiego zmierzał do scalenia wszystkich konspiracyjnych grup, grupek i związków w ramach utworzonej już 27 września 1939 roku organizacji pod nazwą Służby Zwycięstwu Polski. Trzy miesiące później została ona przemianowana w Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) jako siła zbrojna podporządkowana polskiemu rządowi.


Jednak do zbiorowej świadomości, historii oraz legendy przeszła następna nazwa tej organizacji – Armia Krajowa. 14 lutego 1942 roku Naczelny Wódz w krótkim rozkazie do Komendanta ZWZ zawarł dwa punkty: „1. Znoszę dla użytku zewnętrznego nazwę ZWZ – wszyscy żołnierze w czynnej służbie wojskowej w Kraju stanowią „Armię Krajową” podległą Panu Generałowi, jako jej dowódcy. 2. Stanowisko Pana Generała nosi nazwę Dowódcy Armii Krajowej”. Do tego dnia istniały dwie części Polskich Sił Zbrojnych: Armia Polska na Zachodzie oraz Armia Polska w ZSRS. 14 lutego 1942 roku oficjalnie dołączyła do nich trzecia część – Armia Krajowa.

Co prawda, do końca okupacji niemieckiej nie udało się całkowicie scalić wszystkich ugrupowań pod sztandarem Armii Krajowej. Organizacja w samych plutonach osiągnęła liczbę 380 tysięcy żołnierzy. To dane z ostatniego zbiorczego meldunku organizacyjnego sporządzonego w lutym 1944 roku, jeszcze sprzed rozwinięcia się akcji „Burza”. Liczba imponująca, zwłaszcza, że był to przecież ochotniczy zaciągu, a szeregi topniały również ze względu na częste aresztowania. Co więcej, nie jest to pełny stan organizacji, ponieważ w meldunkach ograniczano się do podawania tylko zorganizowanych plutonów (pełnych i szkieletowych). W żadnych zestawieniach nie ma obsady ilościowej poszczególnych sztabów i dowództw Placówek (miasta), Obwodów (powiaty), Inspektoratów (kilka powiatów) czy Okręgów (województwa) z rozwiniętą siecią wywiadu, kontrwywiadu, łączności (łączniczki i kurierzy) oraz bazami zaopatrzenia („Zagroda”) o Komendzie Głównej AK z jej agendami nie wspominając. Uwzględniając to wszystko, można szacować, że maksymalny stan Armii Krajowej sięgał pół miliona ludzi, co stanowiłoby największą konspiracyjną siłę zbrojną w okupowanej Europie. Fundamentem tego dorobku Armii Krajowej był z kolei dorobek duchowy i wysiłek edukacyjny społeczeństwa realizowany w II Rzeczpospolitej w latach 1918 – 1939. Jakkolwiek kadra dowódcza, oficerska i podoficerska miała za sobą udział w dwóch lub w trzech wojnach dwadzieścia lat wcześniej, to olbrzymią większość żołnierzy stanowiła młodzież wychowana już w niepodległej Polsce na, jak się okazało, właściwie dobranych wzorcach osobowych.

230 tysięcy akcji sabotażu i dywersji

Specyfika konspiracji powodowała, że rodziny żołnierzy Armii Krajowej również były zaangażowane w pracę konspiracyjną. Ile razy można było tłumaczyć zaniepokojonym rodzicom, że zorganizowane koleżeńskie spotkanie poświęcone jest kontemplacji kolekcji znaczków pocztowych, pomimo, że z pokoju dochodzi ustawiczny szczęk metalu. Udział rodzin żołnierzy w pracy konspiracyjnej sprawił, że fenomen Armii Krajowej stały się doświadczeniem masowym. AK stała się „własnością” całego społeczeństwa, a działanie w jej szeregach, pewnego rodzaju punktem odniesienia dla postaw ludzi podczas wojny i po jej zakończeniu.


Ochotnik wstępując do Armii Krajowej, składał przysięgę, w której zobowiązywał się do walki aż do ofiary życia o niepodległą Polskę. Nic w zamian nie dostawał. Nie dostawał ani żołdu żołnierskiego, ani munduru. Nie wspominając o broni, którą powinien sam zdobyć. Był żołnierzem nie tylko wtedy, gdy brał udział w szkoleniu czy w akcji bojowej, pod okiem swojego dowódcy. Często wykonywał zadania samodzielnie lub w małym zespole.

Nadrzędnym, strategicznym celem Armii Krajowej miało być powstanie powszechne, do którego szkolono i przygotowywano podziemne wojsko. Cel ten jednak nie wykluczał aktywnej walki bieżącej, prowadzonej nieustannie przez wydzielone oddziały. Aktywność AK opierała się głównie na działaniach sabotażowych i dywersyjnych. Skrupulatnie prowadzone statystyki mówią o 230 tysiącach akcji sabotażu i dywersji prowadzonych do końca 1944 roku i kosztujących Niemców więcej, niż niejedna przegrana bitwa.

Komenda Główna AK planowała, w ramach Odtwarzania Sił Zbrojnych, podczas powstania powszechnego, zmobilizować 31 Dywizji Piechoty, 8 Brygad Kawalerii i 1 Brygadę Pancerno-Motorową. Część z tych planów udało się zrealizować podczas Akcji „Burza”. Żołnierze tego ochotniczego wojska zapłacili wysoką cenę za swoją decyzję o podjęciu walki o niepodległość Polski, zarówno podczas wojny w walce z Niemcami jak i po wyzwoleniu.

Koniec wojny, ale nie prześladowań

Wspomnę tu postać Jerzego Ślaskiego, pierwszego redaktora naczelnego „Polski Zbrojnej” po 1990 roku, żołnierza AK i I armii WP, „żołnierza wyklętego”. Zauważył on, że po tzw. wyzwoleniu, stała się rzecz, która w latach okupacji mogła się jawić jedynie jako makabryczny sen. Wojna dobiegła kresu, Polska zwyciężyła, a żołnierz AK tkwi w polskim więzieniu, w jednej celi z gestapowcami oraz esesmanami i na dodatek jest oskarżony o to, że był ich wspólnikiem i pomocnikiem.


Do 1956 roku akowcy mieli status „bandytów” ze wszystkimi tego konsekwencjami. Znany jest mi przykład, gdy syn żołnierza ZWZ-AK zamordowanego w 1943 roku w KL Auschwitz, starający się dziesięć lat później o przyjęcie na studia na Politechnice Gliwickiej, dowiedział się od komisji rekrutacyjnej, że „dla syna bandyty miejsca na uczelni nie ma”. Potem teoretycznie było lepiej, lecz do końca swoich dni wielu z nich było pod „czułą opieką” Służby Bezpieczeństwa PRL. Np. w stanie wojennym w 1981 roku w województwie kieleckim internowano b. żołnierzy AK, m.in. późniejszego gen. bryg. Antoniego Hedę „Szarego”.

Powstanie współczesna AK?

Legenda Armii Krajowej jest na tyle żywa i silna w społeczeństwie, iż wydaje się naturalne, że do tego mitu odwołują się obecnie inicjatorzy odbudowy terytorialnego komponentu Sił Zbrojnych, który bazowałby na ochotniczym zaciągu. W Polsce istnieje wiele mniejszych i większych organizacji proobronnych odwołujących się do tradycji AK i można żywić nadzieję, że druga w historii Polski akcja scaleniowa również przyniesie pozytywny efekt w postaci odtworzenia Armii Krajowej.

Na zakończenie tego komentarza pozwolę sobie przypomnieć drogowskaz tamtych Żołnierzy – Rotę Ich przysięgi. Niestety, dziś przez wielu mieszkańców Polski trudną do zaakceptowania: „W obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Maryi Panny, Królowej Korony Polskiej kładę swe ręce na ten Święty Krzyż, znak Męki i Zbawienia, i przysięgam być wiernym Ojczyźnie mej, Rzeczypospolitej Polskiej, stać nieugięcie na straży Jej honoru i o wyzwolenie Jej z niewoli walczyć ze wszystkich sił – aż do ofiary życia mego. Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej i rozkazom Naczelnego Wodza oraz wyznaczonemu przezeń Dowódcy Armii Krajowej będę bezwzględnie posłuszny, a tajemnicy niezłomnie dochowam, cokolwiek by mnie spotkać miało. Tak mi dopomóż Bóg”.

Przełożony przyjmujący przysięgę odpowiadał: „Przyjmuję cię w szeregi żołnierzy Armii Polskiej walczącej z wrogiem w konspiracji o wyzwolenie Ojczyzny. Twym obowiązkiem będzie walczyć z bronią w ręku. Zwycięstwo będzie twoją nagrodą. Zdrada karana jest śmiercią”.