Największa wyspa świata, przez dekady pozostawała w cieniu wielkiej polityki. Aż nastał Donald Trump i zażądał wyspy dla swojego kraju, uzasadniając to względami bezpieczeństwa USA. Rzecz w tym, że gdyby chodziło wyłącznie o kwestie militarne, nic nie musiałoby się zmieniać. Amerykanie bowiem już dziś mają tam bazy niezbędne do dominacji w Arktyce.

Kopuła radarowa należąca do 23. Oddziału Operacji Kosmicznych 1 w bazie kosmicznej Pituffik na Grenlandii.

Grenlandia, formalnie autonomiczne terytorium Danii, leży w miejscu szczególnym. Jest wysuniętym na północ pomostem między kontynentami. To położenie sprawia, że wyspa od dawna znajduje się w centrum amerykańskiego myślenia strategicznego – nawet jeśli rzadko przebija się to do politycznych deklaracji.

Ochrona linii transatlantyckich

– Grenlandia nadaje się do ulokowania stacji radiolokacyjnych oraz baz morskich i lotniczych pozwalających na obserwację sytuacji w Arktyce – mówi „Polsce Zbrojnej” dr Michał Piekarski z Polskiego Towarzystwa Bezpieczeństwa Narodowego. – Innych potencjalnych korzyści wojskowych w zasadzie nie ma – podkreśla nasz rozmówca. I od razu dodaje, że te instalacje już tam są. Amerykanie korzystają z grenlandzkiej infrastruktury od dziesięcioleci, a symbolem tej obecności jest baza lotniczo-kosmiczna w Pituffik (dawniej Thule), pełniąca ważną rolę w systemie wczesnego ostrzegania przed atakiem rakietowym.

Jak wyjaśnia dr Piekarski, trajektorie międzykontynentalnych pocisków balistycznych wystrzelonych z Azji w kierunku Stanów Zjednoczonych prowadzą najkrótszą drogą przez biegun północny. To czyni Grenlandię idealnym miejscem do rozmieszczenia radarów i sensorów. Równie istotny jest aspekt morski – w miarę ocieplania klimatu możliwe staje się coraz szersze operowanie sił nawodnych na Oceanie Arktycznym.

W tym kontekście pojawia się GIUK Gap (z ang. Greenland–Iceland–United Kingdom), czyli pas akwenów między Grenlandią, Islandią i Wielką Brytanią. To naturalna „brama”, przez którą rosyjskie okręty – zwłaszcza podwodne – muszą przejść, by wyjść z Arktyki na Atlantyk. Kontrola tego obszaru oznacza możliwość wczesnego wykrywania i śledzenia rosyjskiej aktywności morskiej, a w konsekwencji ochronę transatlantyckich linii komunikacyjnych łączących Amerykę z Europą.

Grenlandia stanowi skrajny, północno-zachodni element tej bariery. I znów: nie jest to nowość. Systemy obserwacyjne, bazy lotnicze i morskie funkcjonowały tam już w czasach zimnej wojny, a po 1991 roku zostały zredukowane, nie zlikwidowane. – Znaczenie Grenlandii w obszarze GIUK jest istotne tylko wtedy, gdy zakładamy aktywną politykę wojskową USA w Europie – zauważa dr Piekarski. – Nie jest więc logiczne wszczynanie konfliktu z sojusznikiem o Grenlandię, chyba że jedyne, co się liczy dla ekipy Trumpa, to efekt wizerunkowy – stwierdza.

Na sojuszniczym terytorium

A może jednak zdecydowało coś jeszcze – na przykład surowce? Grenlandia, wbrew obiegowym opiniom, nie zasługuje na miano arktycznego Eldorado, łatwego w eksploatacji i gwarantującego szybki zysk. Wydobycie ropy i gazu na jej obszarze napotyka ogromne bariery: technologiczne, środowiskowe i ekonomiczne.

– Grenlandia nie jest szczególnie bogata w minerały – zastrzega w rozmowie z „Financial Times” dr Kathryn Goodenough, główna geolog British Geological Survey. – Żadne z jej złóż nie są unikalne – dodaje. Zarazem jednak potwierdza obecność znaczących skupisk metali ziem rzadkich, niezbędnych dla nowoczesnych technologii: od elektroniki, przez energetykę odnawialną, po przemysł obronny.

Słowa badaczki potwierdzają wyniki badań przeprowadzonych w 2023 roku. Wynika z nich, że na Grenlandii znajduje się 25 z 34 surowców uznawanych przez Komisję Europejską za krytyczne. Poza metalami ziem rzadkich są to m.in. grafit, miedź, nikiel czy tytan. Problem w tym, że na wyspie praktycznie nie istnieje infrastruktura do wydobycia tych zasobów. Konieczne są więc olbrzymie inwestycje, a i sama eksploatacja złóż będzie kosztowna.

Trump jednak przekonuje, że Stany Zjednoczone myślą długofalowo. A w świecie, w którym łańcuchy dostaw metali ziem rzadkich są w dużej mierze kontrolowane przez Chiny, każde alternatywne źródło ma wagę strategiczną. Tylko czy trzeba je zajmować, skoro złoża zlokalizowane są na terytorium sojuszniczym?

W tym miejscu wracamy do pytania zasadniczego: czy głośne deklaracje i demonstracyjne zainteresowanie Grenlandią rzeczywiście wynikają z chłodnej kalkulacji strategicznej, czy raczej z potrzeby politycznego efektu? Wielu analityków skłania się ku tej drugiej interpretacji. Wojskowo USA już dziś mają na Grenlandii wszystko, czego potrzebują. Surowcowo – mogą mieć. Pozostaje więc symbolika: pokazanie wyborcom, że Ameryka „myśli wielkimi kategoriami”, nawet jeśli oznacza to napięcia w relacjach z europejskimi sojusznikami.