W Muzeum Treblinka powstaje nowy pawilon edukacyjno-wystawienniczy upamiętniający ofiary obozu zagłady. W budynku, na około 500 m2, zostanie zorganizowana wystawa stała opowiadająca o tragicznych losach więźniów obozu. Ekspozycję przygotują badacze z Żydowskiego Instytutu Historycznego. Pawilon ma być gotowy do końca 2025 roku, a ekspozycja – latem 2026 roku.

Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince. Fot. Adrian Grycuk/ Wikipedia

– Miejsce pamięci po niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka II jest jednym z najbardziej wyrazistych upamiętnień Holokaustu na świecie – mówił Edward Kopówka, dyrektor Muzeum Treblinka podczas konferencji, która odbyła się w tym tygodniu w siedzibie Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Dyrektor podkreślił, że konieczne jest wybudowanie tam nowoczesnego budynku z wystawą stałą opowiadającą o tym, co wydarzyło się w obozie podczas niemieckiej okupacji. – Dlatego równocześnie z rozpoczęciem budowy przystępujemy do opracowania wystawy we współpracy z Żydowskim Instytutem Historycznym, który ma wieloletnie doświadczenie w pracy naukowej, wystawienniczej i edukacyjnej, gromadzi też i publikuje materiały dotyczące polskich Żydów i zagłady – tłumaczył Kopówka.

Pamięć i nowoczesny przekaz

Dyrektor Muzeum Treblinka zaznaczył, że nadrzędnym celem przyświecającym budowie obiektu jest upamiętnienie i oddanie hołdu ofiarom nazistowskiego obozu, a jednocześnie stworzenie przestrzeni, aby edukować kolejne pokolenia w sposób dostosowany do współczesnego odbiorcy.

– W Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie pracują badacze, którzy skupiają się szczególnie na historii zagłady polskich Żydów i dysponują na ten temat obszerną wiedzą – zauważyła Monika Krawczyk, dyrektor ŻIH-u. Przypomniała, że Instytut opiekuje się i przechowuje archiwum getta warszawskiego, tzw. Archiwum Ringelbluma, w którym obok wielu innych dokumentów znajdują się relacje uciekinierów z obozu w Treblince, m.in. relacja Dawida Nowodworskiego czy plan obozu stworzony przez Abrahama Jakuba Krzepickiego. – To gwarantuje, że wystawa będzie merytoryczna i oparta na autentycznych dokumentach i relacjach – argumentowała dyrektorka ŻIH-u.

Instytut od wielu lat współpracuje z Muzeum Treblinka m.in. przy organizacji uroczystości upamiętniających rocznice buntu więźniów obozu zagłady. Teraz dyrektorzy ŻIH-u i Muzeum Treblinka podpisali porozumienie o współpracy przy tworzeniu wystawy stałej. Na jego mocy powstanie specjalny zespół, na którego czele stanął historyk prof. Andrzej Żbikowski, kierownik Działu Naukowego ŻIH. – Chcemy, aby wystawa była jednocześnie tradycyjna w upamiętnianiu osób pomordowanych w obozie, jak i nowoczesna w swoim przekazie – przekonywał historyk. Dodał, że jego zespół będzie chciał w swojej pracy uwzględnić oczekiwania różnych polskich środowisk upamiętniających Żydów.

Prof. Żbikowski zaznaczył jednocześnie, że nie ma wielu artefaktów czy zdjęć dotyczących obozu. – Na wystawie znajdą się relacje więźniów, którym udało się uciec z obozu. Chcemy je połączyć z materiałem audiowizualnym i niewieloma drobnymi przedmiotami związanymi z obozem, które udało się odnaleźć na jego terenie – wyjaśniał historyk. Jak wyliczył prace merytoryczne nad wystawą potrwają ponad rok, potem powstanie jej scenariusz i zostanie rozpisany konkurs na wykonanie ekspozycji.

Drugi po Auschwitz

Obecnie Muzeum Treblinka dysponuje małym budynkiem administracyjno-wystawienniczym, który nie odpowiada potrzebom placówki. Dyrektor Kopówka poinformował, że realizacja nowego pawilonu wystawienniczo-edukacyjnego dla muzeum już się rozpoczęła, a jego całkowity koszt to ponad 45 mln zł. Prace finansują po połowie: samorząd województwa mazowieckiego, pod które muzeum podlega, oraz ministerstwo kultury. – Na razie nie wiemy, ile będzie kosztować wystawa stała. Kiedy powstanie jej kosztorys, będziemy szukać pieniędzy. Liczymy na wsparcie strony niemieckiej lub sponsorów – przyznał dyrektor Muzeum Treblinka.

Nowy pawilon ma powstać do końca 2025 roku, a wystawa stała ma być gotowa na 2 sierpnia 2026 roku, czyli w rocznicę buntu więźniów, do którego doszło w 1943 roku. Wówczas w obliczu przygotowywanej likwidacji obozu i masowych mordów więźniowie podjęli walkę z załogą obozu. Około 200 osobom udało się wydostać.

Nowy budynek muzealny, tak jak obecny, stanie poza terenem obozu. Jak zapewniał dyrektor, teren pod budowę został przebadany archeologicznie i nie znaleziono tam żadnych pozostałości obozowych. Pawilon na planie prostokąta będzie miał ponad 2,5 tys. m2 powierzchni użytkowej, w tym blisko 500 m2 zostanie przeznaczone na wystawę stałą. Obiekt według projektu Zespołu Bujnowski Architekci Sp. z o.o. będzie dwukondygnacyjny. W pawilonie znajdzie się także wystawa czasowa, sala z rzeźbami Samuela Willenberga, więźnia obozu, miejsce do modlitwy i kontemplacji, sale edukacyjne i warsztatowe oraz pomieszczenia biurowo-administracyjne.

Obóz zagłady Treblinka II został wybudowany przez Niemców w 1942 roku. Pierwszy transport wiozący do niego Żydów wyruszył z Warszawy 22 lipca 1942 roku. Pod względem liczby ofiar był to największy – po Auschwitz-Birkenau – obóz zagłady w okupowanej Europie. Zamordowano w nim około 900 tys. osób. Większość z nich stanowili obywatele II Rzeczypospolitej, ale byli tu również Żydzi z innych państw Europy oraz Romowie i Sinti. Niemcy zlikwidowali obóz w listopadzie 1943 roku. Rozebrano wszystkie budynki, a teren zaorano. W 1964 roku odsłonięto Pomnik-Mauzoleum, potem powstało muzeum.