moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

 
POW, czyli kręta droga do niepodległości

Miała krótką, lecz pełną zwrotów historię. Początkowo wspierała walczące z Rosją państwa centralne, potem występowała przeciwko nim. Niezmienny pozostawał tylko cel, który przyświecał jej twórcom – niepodległa Rzeczpospolita. 22 października 1914 roku powstała Polska Organizacja Wojskowa.

Członkowie POW.

Jesień 1914 roku. W Królestwie Polskim trwają zaciekłe walki. Wojska rosyjskie, niemieckie i austriackie przetaczają się przez kolejne miejscowości. Sytuacja zmienia się niczym w kalejdoskopie. Pewnego dnia w jednym z przyfrontowych miasteczek zatrzymuje się niepozorny młodzieniec. Szary płaszcz i okulary w cienkiej oprawie upodabniają go trochę do studenta, który czas spędza głównie w zaciszu bibliotek i sal wykładowych. W rzeczywistości to jeden z najbardziej zaufanych ludzi Józefa Piłsudskiego – doświadczony konspirator, uczestnik marszu I Kompanii Kadrowej, oficer formowanych w Galicji Legionów Polskich. Nazywa się Tadeusz Żuliński i właśnie jedzie do Warszawy, by odbudować tam antyrosyjską konspirację. Podróż w pojedynkę to jednak ogromne ryzyko. Samo miasteczko zostało dopiero co opuszczone przez Austriaków. Lada moment mają się tutaj pojawić Rosjanie. W powietrzu czuć nastrój wyczekiwania i niepewności. Zanim jednak do miejscowości wkroczą jegrzy, niespodziewanie pojawia się w niej samochód z rozbawionym damsko-męskim towarzystwem. Chwilę później Żuliński wpada na przybyszów w miejscowej restauracji. Nawiązują rozmowę, podczas której przedstawia się jako ziemianin, który w sprawach majątkowych zamierza dotrzeć pod Puławy. „A to my możemy podwieźć” – słyszy. Wkrótce auto dziarsko rusza w stronę, gdzie powinny znajdować się rosyjskie posterunki. Przy pierwszym Żuliński widzi, jak jego towarzysze wyciągają z kieszeni… legitymacje carskich wywiadowców. Żołnierz salutuje i puszcza samochód dalej. I tak posłaniec Piłsudskiego dociera do Puław, a potem, już samotnie, do Warszawy.

22 października pojawia się w lokalu kontaktowym przy ulicy Wspólnej. Tego właśnie dnia rozpoczyna się historia Polskiej Organizacji Wojskowej.

Zebrać kółka i kółeczka

Wybuch I wojny światowej otworzył przed Polakami niepowtarzalną szansę. Państwa zaborcze znalazły się w dwóch wrogich wobec siebie obozach. Józef Piłsudski, który przez lata wyrósł na lidera niepodległościowej konspiracji, był przeświadczony, że plan odbudowy Rzeczypospolitej wymaga zbrojnego wystąpienia u boku jednego z zaborców. „Wybór padł na Austrię, od półwiecza obdarzającą Polaków autonomią, gdzie między innymi najłatwiej było […] przygotować kadry dla późniejszej armii polskiej” – pisze prof. Tomasz Nałęcz, autor monografii poświęconej POW-owi. Niebawem też pod skrzydłami Austriaków zaczęły powstawać Legiony Polskie. Piłsudski objął w nich funkcję dowódcy I Brygady. Wiedział jednak, że państwom zaborczym nie należy ufać bezgranicznie, a wobec dynamicznej sytuacji na froncie i politycznych salonach sojusze rychło mogą ulec odwróceniu. Dlatego Polacy nie powinni rezygnować z budowy konspiracyjnych struktur wojskowych, które stanowiłyby dopełnienie, a zarazem alternatywę wobec tych istniejących oficjalnie.

Takie podziemne organizacje do niedawna działały w kontrolowanym przez Rosję Królestwie Polskim. Po wybuchu wojny Związek Walki Czynnej i Polskie Drużyny Strzeleckie jednak się rozpadły. Większość członków została wcielona do rosyjskiej armii. Pozostali nie bardzo wiedzieli, co robić. Na zbrojne wystąpienie przeciwko Rosji bądź przebicie się do austriackiej Galicji byli zbyt słabi. Jeszcze w sierpniu Piłsudski posłał do Warszawy Karola Rybasiewicza z rozkazem pozbierania rozproszonych oddziałów i przejęcia nad nimi dowództwa. Po części mu się to udało, jednak konspiracyjne struktury na dobre okrzepły dopiero po przybyciu Żulińskiego. Wtedy też pojawiła się nazwa Polska Organizacja Wojskowa. Nowy dowódca wspominał potem: „Miesiąc cały poświęciłem na silniejsze opanowanie istniejących kół, kółeczek organizacyjnych, szczególnie na prowincji. Zorganizowałem kasę wojenną […]. Konferencje z poszczególnymi partiami i ludźmi doprowadziły wreszcie do tego, że wojskowa organizacja była przez wszystkich niepodległościowców popierana”. Miała ona się zająć dywersją i wywiadem. Werbowała nowych członków, prowadziła szkolenia, gromadziła broń.

Tymczasem na Warszawę parły niemieckie wojska. Piłsudski zakładał, że niebawem Rosjanie sami opuszczą stolicę, a wtedy POW zamanifestuje swoją obecność. „Instrukcja polecała obsadzić Zamek, Belweder, Arsenał, koszary, wysadzić pomnik na placu Zielonym [stał tam monument poświęcony oficerom-lojalistom zabitym w noc wybuchu powstania listopadowego – przyp. red.], wywiesić maksymalną liczbę polskich sztandarów narodowych. Niemców miał powitać oddział organizacji, występujący w roli gospodarzy” – wylicza w swojej książce prof. Nałęcz. Zaraz jednak dodaje: „Oczywiście program ten znacznie przerastał możliwości piłsudczykowskiego podziemia. Formułując wytyczne, komendant kierował się przede wszystkim własnymi potrzebami politycznymi”.

Ostatecznie do wielkiej demonstracji polityczno-militarnej nie doszło. Kiedy jednak na początku sierpnia 1915 roku Niemcy wkroczyli do Warszawy, peowiacy częściowo się zdekonspirowali. Coraz silniej akcentowali też, że są organizacją nie tylko militarną, lecz także polityczną. Niebawem jednak sytuacja miała ulec radykalnej zmianie.

Józef Piłsudski z oficerami POW w 1917 roku.

Plecami do centrum

Latem 1915 roku w szeregach POW-u mogło służyć około 4 tys. żołnierzy. Część z nich zasiliła szeregi Legionów Polskich. Piłsudski starał się jednak hamować ten ruch. Tym bardziej że stosunki z państwami centralnymi systematycznie się pogarszały. Polacy coraz częściej mieli poczucie, że są traktowani instrumentalnie. Pewne rozprężenie przyniósł akt 5 listopada 1916 roku, w którym władze niemieckie i austro-węgierskie zadeklarowały, że po wojnie doprowadzą do odbudowy Królestwa Polskiego – samodzielnego, lecz funkcjonującego „w ścisłej łączności ze sprzymierzonymi mocarstwami”. W styczniu 1917 roku POW podporządkowała się Tymczasowej Radzie Stanu, polskiemu quasi-rządowi powołanemu przez mocarstwa okupacyjne. Piłsudski zaś został referentem Komisji Wojskowej TRS.

Tymczasem w marcu w Rosji wybuchła rewolucja. Ustąpił car, a w kraju zapanował chaos. „Rosja jako najważniejsza siła w naszych obliczeniach politycznych, ten nasz wróg największy, na dłuższy przeciąg czasu ustępowała z pola. W tym okresie można się było nie liczyć z bezpośrednim niebezpieczeństwem rosyjskim i należało teraz zwrócić całą energię przeciwko dwóm innym okupantom” – pisał Leon Wasilewski, działacz POW-u. Wkrótce też wśród legionistów doszło do buntu. Większość żołnierzy odmówiła włączenia do Polskiej Siły Zbrojnej, którą dowodził generalny gubernator warszawski Hans von Beseler, i złożenia przysięgi na wierność dwóm cesarzom. Doszło do masowego internowania, a Piłsudski jako prowodyr zajść trafił do więzienia. Wtedy też ostatecznie zerwał z państwami centralnymi. Przeciwko nim zwróciła się też POW, która od pewnego już czasu ponownie działała w podziemiu.

Członkowie, podobnie jak w pierwszym okresie działalności, prowadzili działania wywiadowcze i dywersyjne. Najgłośniejszą bodaj akcją była „krwawa środa”. „Plan wystąpienia z 16 października 1918 przewidywał uderzenie w okupacyjny aparat policyjny. Przede wszystkim zakładano likwidację maksymalnej liczby konfidentów. Dopuszczano też zamachy na umundurowanych policjantów i żandarmów” – pisze prof. Nałęcz. Dokładna liczba zabitych tego dnia nie jest znana. Współpracownik Piłsudskiego Jędrzej Moraczewski mówi o 200 osobach. Historyk w to powątpiewa. Zaraz jednak dodaje: „Nie ulega wątpliwości, że te działania wzbudziły popłoch”. POW w tym czasie naprawdę miała czym straszyć. Tylko w Królestwie Polskim liczba członków sięgnęła 20 tys. Kolejne 10 tys. działało w Galicji, w zaborze pruskim czy na ziemiach rosyjskich i przez Rosję kontrolowanych. „Uwagę koncentrowano na oddziałach niemieckich, austriackich, ale także na frontach rosyjskiej wojny domowej, gromadząc informacje zarówno o kondycji Armii Czerwonej, jak i formacji antyrewolucyjnych. W tym ostatnim przypadku zbierano informacje z terenu całego byłego imperium rosyjskiego, nie wyłączając Syberii i terenów północnych” – podkreślają Przemysław Olstowski i Mariusz Wołos, autorzy tekstu podsumowującego działalność Polskiej Organizacji Wojskowej.

Kiedy losy wojny były już rozstrzygnięte, a Rzeczpospolita wyłaniała się z niebytu, oddziały POW-u zaczęły rozbrajać żołnierzy państw centralnych. W grudniu 1918 roku peowiacy oficjalnie stali się częścią Wojska Polskiego. „Zaledwie w ciągu czterech lat konspiracja wojskowa, której przed 1914 rokiem w ogóle nie uwzględniano w koncepcjach działania, stała się głównym czynnikiem decydującym o znaczeniu ruchu, w poważnej mierze kształtującego oblicze odradzającego się państwa polskiego. Niewiele było w najnowszej historii Polski zjawisk analogicznych do tej błyskawicznej, jak na ruchy masowe, kariery” – podsumowuje prof. Tomasz Nałęcz.

Podczas pisania korzystałem z następujących źródeł: Tomasz Nałęcz, „Polska Organizacja Wojskowa 1914–1918”, Wrocław 1984; Przemysław Olstowski, Mariusz Wołos, „Rola militarna i polityczna Polskiej Organizacji Wojskowej w odzyskaniu niepodległości. Próba bilansu”, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2018/1-2; Zygmunt Zygmuntowicz, „Komendant podziemnej Warszawy”, Lwów 1937; Marek Gałęzowski, Tadeusz Żuliński „Roman Barski”, wyd. IPN 2020.

Łukasz Zalesiński

autor zdjęć: NAC, Wikipedia

dodaj komentarz

komentarze


Sejm poparł Kartę Rodziny Mundurowej
Pokład okrętu… pod dachem
Sokół na ratunek w górach
Pancerny poligon
Nowy kompleks dla artylerzystów z Jarosławia
Srebro światowego czempionatu dla polskiej zapaśniczki
Ojcowie polskiej niepodległości
Nowe łodzie wielozadaniowe na Bałtyku
Medycy bojowi na poligonie
Wojna, której nie widać
Stałe miejsce Polski w ETAP
Tak rodzą się piloci myśliwców
Nigdy nie zostawiamy swoich
Wspólne przeżycia łączą, czyli weterani na warsztatach
„Ślązak” czeka na modernizację
Wicepremier i szef SG apelują o pomoc dla bohaterskich policjantów
„Agat. Siła i ogień”. Album już w sprzedaży
Współpraca przemysłowa z USA: usuwać bariery, razem produkować
Ratunek pod ogniem
Rosyjskie drony pod lupą wojskowych śledczych i ekspertów. Jak wygląda ich praca?
Constans historii
Na unijnym szczeblu o współpracy z USA na rzecz bezpieczeństwa
Pancerny atak z wody
Nowe ubrania i obuwie dla żołnierzy
MON proponuje zmiany przepisów ubiorczych
Szlify na moście
Sulechów z brygadą artylerii
Cyberspecjaliści na poligonie
Vipery wracają do Czech
Manewry w Nowej Dębie i ochrona Jasionki
Generał z cienia
ORP „Albatros” w akcji
Obrona kraju to obrona naszych bliskich i naszej wolności
Kolejne MiG-i-29 polecą do Ukrainy
Gladius, czyli polski miecz
Budowa siedziby wojskowych medyków zakończy się wcześniej
Modelowy test na poligonie
Pociski Patriot: nie tylko serwis w Polsce, lecz także koprodukcja?
Co z wysługą po powrocie do wojska?
Koszykarze Czarnej Dywizji najlepsi w Wojsku Polskim
Prawie 200 mld zł na zbrojenia w projekcie budżetu
„Horyzont” przedłużony
Abordaż z polskim wsparciem
Jakie zmiany w ustawie o obronie?
Promień nie do zniesienia
Wiceszef MON-u w Kijowie
Road to Life
Coraz więcej Krabów w Bolesławcu
Kolejne sukcesy „armii mistrzów”
Gorący lipiec PKW Łotwa
Medalowy finisz strzelców
MON zmienia system gotowości obronnej
„Kurs generalski” dla podoficerów
Flight into the Future
Zatrzymać masywny krwotok
Flanka pod strażą
DiBaX ‘26 – eksperymenty dla rozwoju NATO
Samotna placówka
Więcej Piorunów i Jelczy
„Koalicja 26.2”, czyli chętni i wiarygodni
Sprawdzian bielskich desantowców
Roboty zamiast saperów
Okno dla gigantów
AI za sterami Gripena
Listopad z „Huraganem”
Jak prowadzić Leoparda?
Stała obecność sił USA coraz bliżej
Bombowiec na dnie Bałtyku
Złoto i brąz w sportach walki

Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Agencja Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO