Etniczna różnorodność utrudnia funkcjonowanie państwa.

O Afganistanie mówimy najczęściej w kontekście walki z talibami i misji ISAF, a przecież to kraj o wielu obliczach i bogatym dziedzictwie kulturowym. Różnorodność zawdzięcza położeniu. Przez jego terytorium przebiegał Jedwabny Szlak, który łączył Chiny z Persją, Arabią i Europą. Nie bez znaczenia były również wielkie migracje w tym regionie oraz liczne podboje. Tędy podążali Aleksander Macedoński i Dżyngis-chan. Osiedlali się tu Persowie, Grecy, Turcy, Arabowie, Mongołowie i Hindusi. To tutaj przez wieki ścierały się różne kultury (grecka, rzymska, chińska, indyjska, perska) oraz interesy światowych mocarstw.

Mozaika etniczna

Liczący ponad 33 mln mieszkańców Afganistan jest krajem o złożonej strukturze etnicznej. To prawdziwa mozaika różnych ludów, do których należą: Pasztunowie (38–50%), Tadżycy, czyli etniczni Persowie (27%), Hazarowie (9–19%), Uzbecy (6–9%), Turkmeni (3%) oraz Beludżowie (2%). W Afganistanie żyją także mniejsze grupy etniczne: Aimakowie, Brahui, Nuristańczycy, Paszai, Pamirczycy, Kirgizi, Mongołowie, Arabowie, a także Hindusi i Sikhowie. Dominują jednak Pasztunowie, którzy zamieszkują głównie południowe i wschodnie prowincje. Tadżyków można spotkać w północnych regionach, a północno-zachodnia część Afganistanu należy do Uzbeków i Turkmenów. W centrum kraju, w prowincjach Ghor, Oruzgan i Bamian, dominują natomiast Hazarowie.

Przez lata historię Afganistanu kształtował wojowniczy lud Pasztunów, dlatego panuje przekonanie o szczególnej pozycji tej grupy etnicznej w społeczeństwie. To w wyniku buntu pasztuńskiego możnowładcy Mira Wajsa Hotaki z Kandaharu przeciwko panowaniu perskich Safawidów powstało na początku XVIII wieku pierwsze państwo afgańskie. Wszyscy monarchowie wywodzili się z tego plemienia.

W pasztuńskiej społeczności wielką rolę odgrywają obyczaje plemienne, tradycje, a także klany i rody. W życiu kieruje się ona kodeksem prawno-obyczajowym, zwanym Pasztunwali, który nakazuje gościnność i ochronę wędrowców. Gdy świat oskarżał talibów o ukrywanie Osamy bin Ladena, odpowiadali, że tak stanowi ich kodeks. Każdy obcy może liczyć u nich na poczęstunek i wypoczynek. Jakakolwiek zniewaga natomiast musi zostać pomszczona.

W przeciwieństwie do Pasztunów (pasterzy i wojowników), Tadżycy (często rzemieślnicy i kupcy) nie są zorganizowani w plemiona, lecz utożsamiają się z lokalnymi regionami, które zamieszkują. W społecznej hierarchii najniżej stoją Hazarowie, uważani przez niektórych historyków za potomków mongolskich wojowników armii Dżyngis-chana.

Nic zatem dziwnego, że trudno byłoby narysować mapę języków i dialektów, którymi posługują się Afgańczycy. Dari (afgański perski) i paszto są językami urzędowymi, używanymi przez większość Afgańczyków, chociaż talibowie posługiwali się tylko paszto. Mniejsze grupy mówią natomiast ponad 70 innymi językami i niezliczonymi dialektami. Niektóre z nich znają jedynie grupy mieszkające w Afganistanie, część jest używana też w sąsiednich krajach: Pakistanie, Iranie, Uzbekistanie.

Taka etniczna różnorodność Afganistanu utrudnia funkcjonowanie państwa, nie pomaga także w działaniach na arenie międzynarodowej, ułatwia też ingerencję z zewnątrz. Ciężko bowiem o wspólną wizję bezpieczeństwa i politykę, gdy nie ma wspólnej tożsamości. Ponadto islam w mniejszym stopniu niż chrześcijaństwo sprzyja krystalizowaniu się uczuć patriotycznych i narodowych.

W stronę Boga

Kilkanaście stuleci temu religią dominującą w Afganistanie był buddyzm. Archeologiczne odkrycia potwierdzają, że w pierwszych wiekach przed naszą erą na tym terytorium żyła zamożna i prężna buddyjska społeczność. To z afgańskich buddyjskich klasztorów religia dotarła przez Jedwabny Szlak do Chin, a stamtąd do Korei i Japonii. Do Afganistanu przybywali wówczas chińscy i tybetańscy pielgrzymi, by poznawać nauki Buddy.

W I wieku naszej ery powstało wiele świątyń buddyjskich i z tego okresu pochodzą między innymi pierwsze posągi Buddy przedstawionego jako człowieka, w których widać wpływ sztuki hellenistycznej. Buddyjscy mnisi, którzy żyli w Bamian, pozostawili po sobie nie tylko posągi Buddy, lecz także liczne wykute w skałach jaskinie. W wielu z nich zachowały się malowidła naścienne (okazało się, że już w VI wieku n.e. mnisi używali farb olejnych, a wcześniej sądzono, że wynaleziono je w Europie dopiero w XIII wieku).

Kres kulturze buddyjskiej położyli muzułmanie, którzy przybyli do Afganistanu w VII wieku. Islam zakorzeniał się przez kilka wieków, na przykład Kabul przyjął tę religię dopiero w XI wieku. To właśnie islam wydaje się dziś jedynym spoiwem łączącym Afgańczyków. Większość z nich to muzułmanie, chociaż dzielą się też na szyitów i sunnitów. Do sunnickiej szkoły hanafickiej należą Tadżycy, Pasztunowie i Uzbecy. Szyizm jest w mniejszości i wyznają go między innymi Hazarowie, Kyzyłbasze, górscy (pamirscy) Tadżycy, a także niektóre plemiona pasztuńskie. Afgańscy szyici, podobnie jak sunnici, tworzą wiele różnych ugrupowań i nurtów religijnych. Do mniejszości religijnych można zaliczyć również sikhów i hinduistów.

Jak pisał analityk z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych Konrad Olgierd Zasztowt w jednym z wydawnictw Polskiej Akcji Humanitarnej poświęconych Afganistanowi, ważną cechą afgańskiego islamu jest przywiązanie do norm prawa zwyczajowego – adatu. Wynika ono z lokalnej tradycji, w przeciwieństwie do szariatu, który ma swoje źródło w religii. Nierzadko nawet prawo zwyczajowe bywa tam traktowane jako nadrzędne wobec norm religijnych. Większość Afgańczyków mieszka na wsiach, a ich plemiona, oparte na przywódcach, kultywują dawne tradycje i praktyki religijne. Lojalność wobec rodziny, klanu i grupy etnicznej przeważa nad przywiązaniem do państwa.

Dla afgańskiego islamu charakterystyczny jest kult miejsc związanych z życiem świętych, a także ich pochówkiem. Najbardziej znanymi miejscami kultu są: Kandahar (gdzie, jak głosi legenda, jest przechowywany płaszcz Mahometa), Błękitny Meczet w Mazar-e-Szarif (tam ma być pochowany zięć proroka), groby średniowiecznych poetów – Ansariego, Dżamiego i Aliszera Nawoi w Heracie, mauzolea emirów – Habibullaha i Amanullaha w Dżalalabadzie, a także mogiła w Ajbaku legendarnego Rustama, bohatera irańskiego eposu Ferdousiego „Szahname”.

Zabytki w ruinie

Pierwsze informacje o afgańskich zabytkach pojawiły się w relacjach XIX-wiecznych podróżników, kupców czy europejskich żołnierzy najemników, służących lokalnym władcom. Dziś sporo tych cennych przedmiotów można podziwiać w Muzeum Brytyjskim (British Museum), dokąd zostały wywiezione w XIX stuleciu. Wiele uległo zniszczeniu podczas licznych wojen. Taki los spotkał zabytki Heratu w latach 1979–2001. Herat, nazywany miastem tysiąca ogrodów, założony, podobnie jak Kandahar i Farah, przez Aleksandra Macedońskiego, został wpisany na „Listę światowego dziedzictwa kulturalnego i przyrodniczego” UNESCO. Znajdują się na niej też buddyjskie zespoły klasztorne i sanktuaria oraz późniejsze muzułmańskie budowle obronne w Bamian.

Najbardziej znane miasta afgańskie: Kabul, Kandahar i Dżalalabad, dziś mogą się poszczycić jedynie fragmentami ruin. W czasie okupacji radzieckiej prawie całkowicie zniszczono kandaharskie ogrody owocowe. Podobny los spotkał zabytki stolicy: kilkusetletnie ogrody, starożytne twierdze Tadż Beg i Bala Hesar, królewskie pałace oraz mauzoleum Nadira Szacha i Błękitny Meczet. Dzieła unicestwienia dopełnili talibowie. W 2001 roku nakazali zburzyć muzeum kabulskie, w którym były między innymi zbiory monet i figurek pochodzących ze starożytnych Indii, z Grecji, Rzymu, Egiptu i Azji Centralnej. Najbardziej znaną akcją talibów było wysadzenie w powietrze unikatowych posągów Buddy w Bamian oraz zniszczenie zabytków buddyjskich i hinduistycznych w ruinach tysiącletniego miasta Ghazni.