Ppłk Kowalewski: twórca polskiego radiowywiadu

1597576800

A A A

Do polskiego triumfu podczas Bitwy Warszawskiej przyczynił się wojskowy wywiad, w tym ppłk Jan Kowalewski, naczelnik Wydziału II Radiowywiadu Biura Szyfrów. Wybitny kryptolog, razem z zespołem, złamał kilkadziesiąt sowieckich szyfrów i odczytał kilkaset bolszewickich depesz. Zdobyte w ten sposób informacje miały decydujący wpływ na nasze zwycięstwo w sierpniu 1920 roku.

Grupa oficerów 1 Dywizji przed pałacem w Slawentzitz (późn. nazwa: Sławięcice). Na pierwszym planie stoją od prawej: kapitan Leon Bulowski, kapitan Robert Oszek, kapitan Jan Chodźko, porucznik Jan Kowalewski. 1921 r. Fot. NAC

– Ppłk Kowalewski, mimo że położył ogromne zasługi dla polskiego wywiadu, nie tylko podczas wojny z bolszewikami, ale także w okresie międzywojennym i II wojny światowej, dziś jest postacią bardzo mało znaną w Polsce – mówi Wojciech Grott, pracownik Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku i autor książki „Podpułkownik Jan Kowalewski (1892–1965)”. Historyk opowiada, że podpułkownik Kowalewski urodził się 24 października 1892 roku w Łodzi. Ukończył tam szkołę handlową i kontynuował naukę na wydziale chemicznym uniwersytetu w belgijskim Liège. Po wybuchu I wojny światowej został zmobilizowany do rosyjskiej armii i skierowany do szkoły oficerskiej w Kijowie. Walczył na froncie białoruskim i rumuńskim, a po obaleniu caratu wziął udział w tworzeniu polskich oddziałów przy rosyjskiej armii. Tuż przed odzyskaniem niepodległości przez Polskę został szefem wywiadu 4 Dywizji Strzelców Pieszych gen. Lucjana Żeligowskiego i wraz z tą jednostką powrócił do Polski.

Nasłuchiwanie bolszewików

W kraju został przydzielony do Biura Wywiadu Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa. Przez przypadek ujawnił się tam jego talent szyfranta. – W sierpniu 1919 roku kolega Kowalewskiego, por. Stanisław Sroka miał wesele siostry i poprosił oficera, aby zastąpił go na nocnym dyżurze w sekcji szyfrów – mówi Grott. Kowalewski miał segregować i przesyłać dalej depesze, także zaszyfrowane, które napływały z nasłuchu radiowego. Nudził się jednak i dla zabicia czasu spróbował je rozszyfrować. „Spędziłem całą noc na tej pracy. Udało mi się rozszyfrować depesze wysłane przez tzw. „Grupę Mozyrską", wspominał ppłk Kowalewski po wojnie w Radio Wolna Europa. W ten sposób złamał pierwsze klucze szyfrowe Armii Czerwonej. – Łamał potem kolejne szyfry, nie tylko bolszewickie, ale także innych armii: „białych” wojsk rosyjskich, ukraińskich, a także czechosłowackich, litewskich i niemieckich – wylicza badacz z Gdańska.

Dzięki tym sukcesom powierzono kpt. Kowalewskiemu utworzenie i kierowanie komórką kryptoanalizy, czyli Wydziałem II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego. Przy rozszyfrowaniu depesz oficer zatrudnił wybitnych przedstawicieli polskiej szkoły matematycznej: Wacława Sierpińskiego, Stanisława Leśniewskiego i Stefana Mazurkiewicza. – W pracy oficerowi pomagała znajomość struktur rosyjskiej armii i jej łączności, a także języków: niemieckiego, francuskiego i rosyjskiego – tłumaczy historyk.

Od sierpnia 1919 do końca 1920 roku pracownicy komórki złamali w sumie kilkadziesiąt szyfrów i odczytali kilkaset depesz, rozkazów i meldunków bolszewickich. Dzięki pracy radiowywiadu polskie dowództwo otrzymywało informacje m.in. o koncentracji oddziałów Armii Czerwonej, ich zamierzeniach, pozycjach, sile, nastrojach i planach. – Odczytane depesze w dużej mierze przyczyniły się do polskiego zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej i całej wojnie 1920 roku – podkreśla badacz z MIIWŚ. Dodaje, że dzięki znajomości planów przeciwnika Józef Piłsudski, naczelny wódz mógł podjąć skuteczne decyzje strategiczne i zaplanować zwycięskie ruchy polskich wojsk. Za zasługi podczas walk z bolszewikami Kowalewski został odznaczony Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari.

Uzbrojenie z pamięci

Po zakończeniu wojny oficer nadal zajmował się wywiadem. Służył na Górnym Śląsku. Stanął tam na czele wywiadu sztabu wojsk powstańczych w III powstaniu śląskim. W 1923 roku wysłano go do Japonii, gdzie swoje umiejętności odczytywania szyfrów radzieckich przekazywał japońskim oficerom podczas szkolenia z zakresu kryptografii. Uhonorowano go za to wysokim japońskim odznaczeniem – Orderem Wschodzącego Słońca. – Kolejne lata poświęcił na studia w paryskiej Wyższej Szkole Wojennej. Potem, już jako podpułkownik, pełnił funkcje attaché wojskowego w Moskwie i Bukareszcie. Jednocześnie, szczególne podczas pobytu w Moskwie, działał na rzecz polskiego wywiadu. – Miał niesamowitą pamięć i sporządzał szczegółowe rysunki sprzętu wojskowego prezentowanego na defiladach Armii Czerwonej – opowiada Grott.

W 1933 roku ppłk Kowalewski został uznany w Moskwie za zbyt niebezpiecznego i musiał opuścić placówkę. Przeniósł się na analogiczne stanowisko do Bukaresztu. Cztery lata później, po powrocie do Polski, został dyrektorem Towarzystwa Importu Surowców, powiązanego z Oddziałem II SG państwowego przedsiębiorstwa nabywającego na potrzeby polskiego przemysłu wojennego surowce strategiczne.

Podczas kampanii wrześniowej podpułkownik pomagał polskim uchodźcom w Rumunii. Potem wyjechał do Francji, a następnie do neutralnej Portugalii. W Lizbonie stworzył i kierował komórką polskiego wywiadu nazwaną Placówką Łączności z Kontynentem. – Pozyskiwał i dostarczał do okupowanego kraju i władz polskich w Londynie informacje wywiadowcze, angażował się też w próby zniechęcenia Węgier i Rumunii do współpracy z III Rzeszą – opowiada historyk. Zaplanował też wspólnie z mjr. Zdzisławem Żórawskim akcję uwolnienia rumuńskiego króla Karola II. Monarchę zmuszono do abdykacji i wyjazd z kraju a podczas pobytu w Hiszpanii został zatrzymany. Dzięki akcji polskich oficerów wiosną 1941 roku udało się go uwolnić i przewieźć do Portugalii.

W kwietniu 1944 roku ppłk Kowalewski wyjechał do Wielkiej Brytanii. Służył tam jako szef Polskiego Biura Operacyjnego przy dowództwie sił specjalnych (Special Forces Headquarters S.F.H.Q.) koordynując przygotowanie polskich oddziałów sabotażowo-dywersyjnych do operacji „Overlord”, czyli lądowania w Normandii.

Po wojnie kryptolog pozostał na emigracji. Współpracował m.in. z Radiem Wolna Europa. Zmarł 31 października 1965 roku w Londynie. W 2012 roku w uznaniu zasług dla niepodległości Rzeczypospolitej ppłk Kowalewski został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. Rok 2020 został ogłoszony przez Senat Rokiem Jana Kowalewskiego. – Ppłk Kowalewski to jeden z zapomnianych bohaterów wojny 1920 roku – mówił Sławomir Cenckiewicz, dyrektor Wojskowego Biura Historycznego w czerwcu tego roku podczas prezentacji znaczka Poczty Polskiej poświęconego kryptologowi.