Jeśli Monte Cassino było bramą na drodze do Rzymu, to Ankona była głównym filarem niemieckiej linii obronnej od Morza Tyrreńskiego po Adriatyk. Była też jednym z najważniejszych portów adriatyckich. Jej zdobycie gen. Władysław Anders zaplanował i przeprowadził w iście kawaleryjskim stylu. 18 lipca 1944 roku miasto było w rękach Polaków.

Ankona po zdobyciu przez żołnierzy 2 Korpusu Polskiego

Głównodowodzący wojsk niemieckich we Włoszech, marszałek Albert Kesselring, po przełamaniu przez aliantów „niezdobytej” linii Gustawa, szukał jakiejś pozytywnej wiadomości, którą mógłby pocieszyć swego Führera. I znalazł. Oświadczył mianowicie Hitlerowi, że straty 2 Korpusu Polskiego po jego zwycięstwie pod Monte Cassino są tak wielkie, iż nie jest on już zdolny do udziału w dalszych walkach. Propaganda niemiecka szybko to podchwyciła i rozgłaszała wszem i wobec. Odpowiedzią było kolejne polskie zwycięstwo: bitwa o Ankonę – jedyna w II wojnie światowej całkowicie samodzielna operacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

2 Korpus był rzeczywiście mocno osłabiony po krwawych zmaganiach o ruiny benedyktyńskiego klasztoru na Monte Cassino i okalające je wzgórza, ale gen. Anders nie wahał się ani chwili, kiedy otrzymał rozkaz do uderzenia na kierunku adriatyckim, by zdobyć dla wojsk sprzymierzonych port w Ankonie. 2 Korpus wzmocniono dwiema dywizjami włoskiego Korpusu Wyzwolenia, partyzancką Brygadą Maiella oraz brytyjskim 7 Pułkiem Huzarów. I tak, po krótkim wypoczynku, Polacy ruszyli do walki.

Przez góry i rzeki

Operację rozpoczęła 3 Dywizja Strzelców Karpackich gen. Bronisława Ducha, która 7 czerwca 1944 roku zluzowała na froncie hinduską 4 Dywizję Piechoty i ruszyła w pościg za wycofującymi się Niemcami wzdłuż szosy nr 16. Karpatczycy wraz z pancerniakami z 2 Brygady Pancernej gen. Bronisława Rakowskiego po kilkunastu dniach walki, 18 czerwca zdobyli Pescarę. Wtedy też spod Ricci do walki włączyła się 5 Kresowa Dywizja Piechoty gen. Nikodema Sulika, oczyszczając z nieprzyjaciela teren do rzeki Mussone. Na prawo od kresowiaków 3 Karpacka i 2 Pancerna zdobywają Loreto i forsują Mussone. Za rzeką w kilkudniowych krwawych walkach opanowują Castelfidardo i Osimo.

Przygotowania żołnierzy 2 Korpusu Polskiego do zdobycia Ankony

Wówczas obrona Niemców wyraźnie tężeje. Rzucają oni do walki coraz więcej czołgów i dział samobieżnych. Mimo kilku włamań w ich pozycje nie zamierzają łatwo oddać Ankony. Spadochroniarze marszałka Kesselringa dali już na froncie włoskim niejednokrotnie dowody, że są mistrzami obrony i mogą ją prowadzić bardzo długo. Tym razem jednak zostają zaskoczeni planem dowódcy 2 Korpusu. Gen. Anders wszak był kawalerzystą i po kawaleryjsku zaplanował zdobycie Ankony. Tak wydarzenia te wspomina gen. Klemens Rudnicki, ówczesny zastępca dowódcy 5 Kresowej Dywizji Piechoty: „Dowódca Korpusu opiera [plan] na następującym rozumowaniu. Gdy gmach potężny stoi przed nami, którego nic z posad ruszyć nie może […] trzeba się dobrze budowli tej przypatrzeć. Wówczas wprawne oko i trafna ocena znajdą jednak punkt kluczowy tego gmachu, na którym jego równowaga jest oparta. Punkt ciężkości. Gdy w punkt ten nagle uderzyć, gmach tak potężny – o dziwo! – zadrga […] i wówczas już byle trącenie obróci go w gruzy. Tylko znaleźć ten czuły punkt…”.

Precyzyjny cios i nokaut

Po gruntownym rozpoznaniu nieprzyjacielskich pozycji, gen. Anders wskazuje „punkt ciężkości” niemieckiej obrony. Stanowią go wzgórza Monte della Crescia i wzgórze Monte Torto nieopodal miasteczka Paterniano. Pozycji tych broniła 71 i 278 Dywizja Piechoty gen. Harry’ego Hoppego. Ten pruski oficer znany był ze specyficznego motywowania do walki swych żołnierzy. Mówił im między innymi: „Przybyliście tutaj, aby umrzeć i to szybko”. Tym razem nie mylił się.

Zadanie przełamania pozycji na tym kierunku i odcięcie Ankony od północnego zachodu przypadło 5 Kresowej Dywizji Piechoty i 2 Warszawskiej Brygadzie Pancernej, które wspierała większość artylerii 2 Korpusu. Natomiast 3 Dywizja Strzelców Karpackich miała wiązać Niemców wzdłuż drogi nr 16.

„D-Day” bitwy o Ankonę nadszedł 17 lipca 1944 roku. O godzinie 6.35 polska artyleria otwiera gwałtowny ogień na niemieckie stanowiska w Paterniano. Jednocześnie z góry ostrzeliwują je amerykańskie Kittyhawki. Po tej nawale do natarcia rusza kresowa piechota i w zażartej walce zdobywa kwartał po kwartale miasteczka. Shermany 5 Wileńskiej Brygady Pancernej pułkownika dyplomowanego Henryka Piątkowskiego, ubezpieczane przez żołnierzy 3 Batalionu Strzelców Karpackich wdzierają się na Monte della Crescia i do godziny 13.00 całkowicie opanowują to wzgórze. Podobny sukces osiągają pancerniacy 2 Warszawskiej Brygady Pancernej na Monte Torto. Gen. Rudnicki pisze, że szarżujące polskie czołgi „łamiąc przed sobą gniazda oporu, zabijając i tratując gąsienicami Niemców, wdzierają się w godzinach popołudniowych na wzgórza Bogo i Croce di S. Vicenzo. Jest to już najwyższy horyzont skąd jak i z Crescia widać teren aż do rzeki Esino. […] Teraz bitwa o Anconę jest już wygraną. Przeciwnik musi odchodzić i pozostawić teren aż do rzeki Esino wraz z Anconą w naszych rękach. Nie ma więcej taktycznych warunków obrony. Trzeba wykorzystać powodzenie, przeszkodzić im w tym i zniszczyć w pościgu”.

Forsowanie rzeki Chienti przez żołnierzy 2 Korpusu Polskiego podczas bitwy o Ankonę

Nie był to jednak jeszcze koniec. Teraz należało iść za ciosem i przypieczętować zwycięstwo. Ale na korzyść Niemców zaczął działać czas – zapadał zmrok, co teoretycznie oznaczało dla broni pancernej przerwę w walce. W wypadku Polaków ta zasada jednak nie obowiązywała. Ułani poznańscy na swych Staghoundach – ciężkich samochodach pancernych – nie przerywają pościgu, tylko pędzą w kierunku Agugliano. Czołgi Brygady Lwowskiej idą ich śladem. W efekcie o świcie 18 lipca pościg może w pełni się rozwinąć i nabrać rozmachu. Polskie Shermany i Staghoundy idąc łukiem za Ankonę, przecinają osie odwrotu nieprzyjaciela, wyłapują cofających się w coraz większym nieładzie żołnierzy niemieckich. Prąc ustawicznie do przodu, docierają wreszcie do morza w Toretto a Mare na północ od Ankony. To już koniec bitwy o miasto i port.

Victoria

Samo zajęcie Ankony było już rzeczą prostą. Jak stwierdził gen. Rudnicki, po złamaniu centrum i prawego skrzydła nieprzyjaciela, „Ancona wpadła w ręce Korpusu, jak dojrzałe jabłko, prawie niebronione”. Zajęcie miasta przypadło w udziale oddziałom 3 Dywizji Strzelców Karpackich, które dotychczas wiązały i myliły nieprzyjaciela wzdłuż drogi nr 16. Po rozbiciu przez kresowiaków dywizji Hoppego, karpatczycy ruszyli do ataku. W godzinach popołudniowych 18 lipca do Ankony wkroczyli ułani karpaccy i żołnierze 2 Batalionu Strzelców Karpackich. Dzięki temu najlepszy port Adriatyku znalazł się w rękach aliantów, ułatwiając niezmiernie działania wojenne w kierunku Rimini i linii Gotów.

Zdobycie Ankony przez żołnierzy 2 Korpusu Polskiego

Po bitwie o żołnierzach gen. Andersa znowu stało się głośno w zachodniej prasie. „Times” pisał: „Manewr oskrzydlający pod Anconą przeprowadzony został przez Polaków niezwykle zręcznie. Polacy są już daleko za Anconą, oddając w ręce Aliantów jeden z najważniejszych portów adriatyckiego wybrzeża”. „Daily Mail”: „W trudnym, górzystym terenie Polacy posunęli się naprzód w ciągu niewielu tygodni na odległość 120 km, zdobywając ważny port Anconę i biorąc do niewoli 2000 jeńców niemieckich”. „Daily Telegraph”: „Polacy rozbili dwie niemieckie dywizje. Niemcy zdają sobie chyba teraz sprawę, jakiego mają przeciwnika”.

Marszałek Kesselring nie mógł już meldować Hitlerowi, że Polacy nie robią mu problemów we Włoszech – gromili jego wojska wytrwale do końca kampanii.

Bibliografia
Witold Biegański, Ankona, Warszawa 1986
Kresowa walczy w Italii, praca zbiorowa, Rzym 1945
Bohdan Tymieniecki, Na imię jej było Lily, Warszawa 1997