Memoriał Generała Maczka stanie w jednej z dzielnic Bredy. Centrum edukacyjne upamiętniające 1 Dywizję Pancerną i jej dowódcę ma być hołdem dla polskich żołnierzy, którzy w 1944 roku wyzwolili miasto spod niemieckiej okupacji. Budowę placówki wspierają lokalne władze oraz Muzeum Historii Polski z Warszawy. Kompleks ma być gotowy w 2019 roku, w 75. rocznicę wyzwolenia miasta.

Koncepcja architektoniczna Memoriału Generała Maczka zakłada budowę parterowego pawilonu z przestrzenią podzieloną na część wystawienniczo-kinową i edukacyjną oraz salę refleksji. Przez szklane ściany zwiedzający będą mogli zobaczyć stojący na zewnątrz amerykański czołg Sherman z II wojny oraz nagrobki polskich żołnierzy, ponieważ budynek Memoriału zostanie ulokowany obok polskiego cmentarza wojennego przy Ettensebaan, gdzie pochowani są polegli podczas walk o Bredę żołnierze. – Budynek będzie centrum edukacyjnym, miejscem spotkań oraz siedzibą Muzeum Generała Maczka, w którym znajdzie się wystawa poświęcona żołnierzom i ich dowódcy – zapowiada Wojciech Kalwat, szef działu projektów kulturalnych Muzeum Historii Polski w Warszawie. Polska placówka będzie współtworzyć ekspozycję stałą w Muzeum w Bredzie.

Zwiedzający Memoriał będą mogli m.in. obejrzeć historyczne pojazdy wojskowe, broń, dokumenty, zdjęcia oraz mundur galowy gen. Maczka. Wszystkie te eksponaty pochodzą ze zbiorów holenderskich i zasobów Fundacji Museum Breda–Polen 1939–1945 Generała Maczka w Bredzie.  

Koszty budowy Memoriału, według szacunków ok. 1,8 mln euro, pokryją w większości władze prowincji Północna Brabancja i holenderski Fundusz Vfonds opiekujący się m.in. miejscami pamięci. W lipcu tego roku obie instytucje zadeklarowały przekazanie 1 mln euro na budowę, a gmina Breda przeznaczyła na ten projekt 200 tys. euro. Pozostałe pieniądze pochodzą ze zbiórek wśród mieszkańców Holandii oraz od sponsorów.

Otwarcie Memoriału ma odbyć się w przyszłym roku w ramach Brabant Remembers, czyli inicjatyw upamiętniających 75. rocznicę wyzwolenia Brabancji. – Mieszkańcy Bredy do dziś pamiętają o bohaterstwie Polaków i co roku, w rocznicę wyzwolenia miasta organizują uroczystości – podkreśla historyk z MHP. Ceremonie upamiętnienia poległych żołnierzy odbywają się m.in. na trzech polskich cmentarzach wojskowych, a w obchodach bierze udział delegacja 11 Lubuskiej Dywizji Kawalerii Pancernej, która dziedziczy tradycje 1 Dywizji. – Wspólnie staramy się, aby pamięć o polskich bohaterach była żywa i pokazujemy, jak jesteśmy wdzięczni im za wolność – mówił w tym roku podczas rocznicowych uroczystości Paul Depla, burmistrz Bredy.

Mobilne multimedia

W budowę Memoriału zaangażowane jest także Muzeum Historii Polski. Umowę w tej sprawie podpisali w końcu października Robert Kostro, dyrektor MHP i Frans Ruczynski, prezes Fundacji Museum Breda–Polen 1939–1945 Generała Maczka w Bredzie. Zgodnie z porozumieniem Holendrzy postawią budynek Memoriału, wyposażą go i przystosują do celów wystawienniczych i edukacyjnych. – Natomiast zadaniem MHP jest stworzenie multimedialnej, interaktywnej ściany, która będzie elementem stałej ekspozycji – mówi Kalwat. Instalacja będzie prezentować animacje i filmy opowiadające o losach gen. Maczka oraz jego żołnierzy. – Chcemy pokazywać przede wszystkim indywidualne historie, które będą odzwierciedlać losy Polski podczas II wojny światowej – tłumaczy muzealnik.

Wojciech Kalwat dodaje, że w przyszłym roku MHP utworzy także mobilną ekspozycję ukazującą losy samego gen. Maczka. Na wystawie wykorzystane zostaną nowoczesne ekrany dotykowe, monitory, filmy i teksty w trzech językach: polskim, angielskim i holenderskim. – Chcemy, aby wystawa była pokazywana w Polsce i Holandii oraz innych krajach Europy – wyjaśnia historyk. We wrześniu, w ramach obchodów 80. rocznicy wybuchu II wojny, ekspozycja zostanie pokazana w Warszawie, a w październiku pojedzie do Bredy.

Obecnie w MHP powstaje scenariusz obu wystaw, muzeum zbiera też materiały archiwalne. – Poza tym rozpisaliśmy konkurs na fabularyzowany film dokumentalny o generale Maczku, który ma powstać na jesieni 2019 roku – dodaje Kalwat. MHP stworzy także wystawę na platformie internetowej Google Arts & Culture. Podsumowaniem całego przedsięwzięcia będzie międzynarodowa konferencja naukowa w 2020 roku. Projekt realizowany przez MHP finansuje polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

– Współpraca przy tworzeniu Muzeum to świetny sposób, żeby uczcić żołnierzy i przypomnieć rolę Polaków w wyzwalaniu Europy Zachodniej – mówił Kostro po podpisaniu umowy. Z kolei Frans Ruczynski, którego ojciec, por. Konrad Ruczyński był żołnierzem gen. Maczka podkreślał, że muzeum w Bredzie powinno przypominać szczególnie młodemu pokoleniu Holendrów, kto wyzwolił miasto.

Memoriał Generała Maczka zostanie oddany do użytku w październiku 2019 roku, w 75. rocznicę wyzwolenia Bredy.

Wojenne ścieżki

1 Dywizję Pancerną sformowano w Szkocji w lutym 1942 roku. Pod koniec lipca 1944 roku jednostka została przerzucona do Normandii. Po zwycięskiej bitwie pod Falaise polscy żołnierze ruszyli w pościg za uciekającymi Niemcami przez Francję, Belgię i Holandię. 29 października polskie oddziały wyzwoliły okupowaną przez Niemców Bredę, holenderskie miasto leżące niedaleko granicy z Belgią, które było ważnym węzłem drogowym w tym rejonie. Breda została oswobodzona bez strat w cywilach i zniszczeń. Polscy żołnierze byli witani jak bohaterowie. Wielu po wojnie na stałe osiadło w tym mieście lub innych miejscowościach Holandii. Polska dywizja została uhonorowana Wojskowym Orderem Wilhelma, najwyższym odznaczeniem Królestwa Niderlandów, a jej dowódcy przyznano honorowe obywatelstwo Holandii.

Gen. Stanisław Maczek brał udział m.in. w wojnie polsko-bolszewickiej, a w 1938 roku objął dowództwo nad 10 Brygadą Kawalerii, pierwszej wielkiej jednostki pancerno-motorowej Wojska Polskiego. Na jej czele walczył w kampanii wrześniowej oraz kampanii francuskiej. Po przedostaniu się do Szkocji dowodził powstałą tam 10 Brygadą Kawalerii Pancernej, przemianowaną potem na 1 Dywizję Pancerną.

Po wojnie gen. Maczek pozostał na emigracji. Pracował jako barman w Edynburgu. Zmarł w 1994 roku w wieku 102 lat i zgodnie ze swoją wolą został pochowany razem z żołnierzami na cmentarzu Ettensebaan w Bredzie.