Afrykańscy kawalerzyści

Przez ponad sto lat do elity francuskiej lekkiej kawalerii zaliczali się spahisi, werbowani spośród mieszkańców francuskich posiadłości w Afryce Północnej.

W1827 roku gwałtownie pogorszyły się stosunki pomiędzy Królestwem Francji a Husajnem Dejem. Rządzący w imieniu tureckiego sułtana Algierem Dej zażądał od Paryża zwrotu długu za dostarczone jeszcze w 1799 roku zboże. Usłyszawszy bezczelną odpowiedź francuskiego dyplomaty, zdzielił go packą na muchy, co w owych czasach było wielką obrazą. Niebawem francuska flota zaczęła blokować wybrzeża Algieru. Trzy lata później Francuzi postanowili dokonać zbrojnej inwazji. 14 czerwca 1830 roku pierwsi żołnierze z ponad 37-tysięcznych sił ekspedycyjnych wylądowali w portowym mieście Sidi-Ferruch (obecnie Sidi-Fredj), 25 km na zachód od Algieru. Po trzytygodniowej kampanii, 5 lipca 1830 roku, Husajn uznał się za pokonanego. Siły francuskie zajęły Algier, ale mieszkańcy północnej Afryki nie zamierzali składać broni. Podbój kolejnych obszarów Algierii zajął Francuzom kilkadziesiąt lat. Dokonali tego w dużej mierze rękoma cudzoziemców i miejscowych żołnierzy. Wśród tych ostatnich byli znakomici kawalerzyści, zwani spahisami.

Pierwsze szwadrony

Francuzi bardzo szybko zaczęli wykorzystywać animozje pomiędzy mieszkańcami Algierii, zwłaszcza Arabami i Berberami. Werbowali członków niektórych plemion, będących znakomitymi jeźdźcami. Stworzono z nich nieregularne jednostki, nazywane strzelcami spahisi (Chasseurs-Spahis). Ich nazwa nawiązywała do sipahi, oddziałów elitarnej kawalerii armii imperium otomańskiego istniejących w XIV–XVIII wieku. We wrześniu 1834 roku stworzono cztery regularne szwadrony spahisów, które przydzielono do pułków strzelców afrykańskich. W jednostkach tych służyli Arabowie i Berberowie, a oficerami byli Francuzi. Przyjęte rozwiązanie wynikało prawdopodobnie z tego, że wówczas jeszcze nie w pełni ufano miejscowym kawalerzystom i starano się mieć ich pod kontrolą. Wzięli oni udział m.in. w ekspedycjach do Konstantyny oraz przez przełęcz nazywaną Żelaznymi Wrotami (les Portes de Fer) w masywie Biban (Dżibal al-Biban). Podczas krwawych walk ze swoimi ziomkami spahisi wykazali się całkowitą lojalnością wobec Francji. Wyróżniały ich odwaga i wytrwałość, a znajomość terenu oraz znakomite konie były dodatkowym atutem.

Przełomową datą dla francuskich spahisów był 2 lipca 1845 roku. Wówczas na mocy rozkazu króla Ludwika Filipa utworzone zostały pierwsze trzy pułki (régiments de spahis – RS) – w Algierze, Oranie i Konstantynie. O walorach północnoafrykańskich kawalerzystów świadczyć może chociażby to, że podczas wojny krymskiej w latach 1853–1856 ich pododdział stanowił eskortę francuskiego marszałka Jacques’a Leroy de Saint Arnauda. W 1860 roku spahisi weszli w skład sił wysłanych do Syrii i Libanu. W czasie wojny francusko-pruskiej w latach 1870–1871 część szwadronów przerzucono do metropolii. Po zajęciu Tunezji przez Francję, na jej terenie utworzono 1 października 1886 roku czwarty pułk.

Z czasem przed muzułmańskimi żołnierzami otworzyły się możliwości oficerskich awansów. Maksymalnie mogli liczyć na stopień kapitana. Z drugiej strony, wyjątkowe mundury, wzorowane na ubiorach berberyjskich jeźdźców, oraz szacunek, jakim darzono spahisów, przyciągały w ich szeregi rodowitych Francuzów, nie tylko oficerów.

Przed wybuchem I wojny światowej istniały cztery pułki spahisów. 1 RS stacjonował w Medei, 2 RS w Sidi Bel Abbès i 3 RS w Batnie, a tunezyjski 4 RS w Sfax. Część szwadronów z każdego pułku operowała od 1911 roku na terenie Maroka, które Francuzi uczynili swym protektoratem. Poza tym istniały jeszcze dwa szwadrony spahisów senegalskich, w tym jeden służący w Maroku. W sierpniu 1914 roku utworzony został 5 Pułk Spahisów. W następnym miesiącu w Algierii sformowano brygadę marszową złożoną z 1 i 2 Pułku Marszowego Spahisów (régiment de marche des spahis – RMS). W sierpniu 1915 roku zmieniono ich numerację na 6 RMS i 7 RMS. Z istniejących w Maroku szwadronów pomocniczych strzelców marokańskich stworzono natomiast Pułk Marszowy Tubylczych Strzelców Konnych, który w 1915 roku zmienił nazwę na Pułk Marszowy Spahisów Marokańskich (régiment de marche de spahis marocains – RMSM).

Podczas I wojny światowej na froncie zachodnim przez większość czasu toczyły się walki pozycyjne, dlatego użycie kawalerii było ograniczone. Czasami w trakcie kolejnych ataków spahisi byli trzymani w rezerwie, by w razie czego uderzyć w luki powstałe po szturmach piechoty. Zdarzało się, że obsadzali okopy jak zwykła piechota. W tej sytuacji w latach 1916–1917 wycofano z Francji do Afryki Północnej, głównie do Maroka, kilka szwadronów północnoafrykańskiej kawalerii. Tam były bardziej przydatne w manewrowej wojnie z rebeliantami. Jednak latem 1918 roku część spahisów ponownie trafiła do Francji

Spahisów wysyłano do walki również na innych frontach. W 1917 roku część marokańskich spahisów włączono do wojsk francuskich operujących na Bałkanach. Pod koniec 1918 roku kawalerzyści RMSM przekroczyli Dunaj i weszli do Budapesztu. Ostatnią misją bojową spahisów marokańskich był rajd na zamek Foth, 30 km na północ od stolicy Węgier, gdzie schwytali niemieckiego feldmarszałka Augusta von Mackensena i członków jego sztabu. Po kolejnych zmianach nazw RMSM ostatecznie stał się w końcu lat dwudziestych 1 Pułkiem Spahisów Marokańskich (régiment de spahis marocains – RSM). Spahisów algierskich wysłano natomiast w 1918 roku na Bliski Wschód, gdzie walczyli z Turkami.

Czas przemian

Po zakończeniu I wojny światowej w historii jednostek jazdy północnoafrykańskiej rozpoczął się burzliwy okres. W tym czasie tworzono, przeformowywano i rozwiązywano liczne jednostki spahisów. W 1921 roku do ich nazw dodano wyróżniki od miejsca sformowania (tak jak uczyniono wcześniej w przypadku jednostki z Maroka), i tak pojawiły się pułki spahisów algierskich (régiments de spahis algeriens – RSA) i tunezyjskich (régiments de spahis tunisiens – RST). Podobnie jak wiele innych jednostek francuskich wojsk kolonialnych, północnoafrykańscy kawalerzyści uczestniczyli w dalszym podboju Maroka, w tym w stłumieniu powstania Rifenów, oraz w działaniach w Syrii. Ostatecznie struktury organizacyjne ukształtowały się w 1933 roku po likwidacji 5 RST. Pozostało wówczas 13 pułków spahisów, które stacjonowały w Algierii, Maroku, Lewancie (Syria i Liban), Tunezji oraz we Francji. Jeden z pułków ulokowanych w metropolii, 4 RSM w Senlis, pełnił funkcje reprezentacyjne.

1 września 1939 roku wybuchła II wojna światowa. W tym czasie we Francji były rozmieszczone dwie brygady spahisów – 1, utworzona z 4 RSM i 6 RSA, stacjonująca w Compiègne oraz 2 – z 7 i 9 RSA, stacjonująca w Vienne i Montauban. Później do Francji przybyła jeszcze 3 Brygada Spahisów, utworzona z 2 RSA i 2 RSM w październiku 1939 roku w Afryce. W lutym 1940 roku w Tunezji utworzono 7 Brygadę Spahisów w składzie 6 Dywizji Lekkiej Kawalerii. Do tej brygady włączono 1 RSA i 3 RSA. W Tunezji znajdował się także 4 RST w 4 Brygadzie Kawalerii, natomiast 3 RSM i 8 RSA były w 5 Brygadzie Kawalerii w Maroku, a 1 RSM stacjonował w Syrii.

W tym okresie pułki spahisów składały się z pododdziału dowodzenia, szwadronu broni ciężkiej (armaty przeciwpancerne i ciężkie karabiny maszynowe) oraz dwóch grup kawalerii (każda mająca pododdział dowodzenia i dwa szwadrony). Spahisów przydzielono do różnych armii, stąd w maju i czerwcu 1940 roku walczyli na całym froncie niemiecko-francuskim, od Luksemburga po granicę ze Szwajcarią. Podczas kampanii 1940 roku większość pułków poniosła duże straty, na przykład 15 maja 1940 roku w bitwie o La Horgne z jednostkami niemieckiej 11 Dywizji Pancernej zginęli dowódcy obu pułków 3 Brygady, a dowodzący brygadą płk Marc Olivier ranny trafił do niewoli. Jeden z pułków spahisów, 7 RSA, nie chcąc poddać się Niemcom, przeszedł do Szwajcarii, gdzie kawalerzystów internowano.

Lojalni do końca

Większość spahisów pozostała w armii Vichy. W latach 1940–1941 rozformowano 2 RSM oraz 6 RSA, 7 RSA, 8 RSA i 9 RSA. Zniknęły cztery z sześciu pułków, które wzięły udział w bitwie o Francję. Pomimo zawarcia rozejmu z Niemcami część spahisów kontynuowała walkę w szeregach Wolnych Francuzów. 30 czerwca z Syrii do kontrolowanej przez Brytyjczyków Palestyny przeszedł 1 szwadron 1 RSM pod dowództwem kpt. Paula Jourdiera. Jednostka ta wzięła udział na początku 1941 roku w kampanii we Włoskiej Afryce Wschodniej, a później, w czerwcu i lipcu tegoż roku, w walkach w Syrii przeciwko wojskom wiernym kolaboranckiemu rządowi Vichy. Po zakończeniu działań w Syrii konie zastąpiono pojazdami mechanicznymi. Wraz z napływem kolejnych ochotników szwadron we wrześniu 1942 roku przekształcił się w 1 RMSM, który walczył w Libii i Tunezji. Kiedy alianci wylądowali we Francuskiej Afryce Północnej, dołączyły do nich kolejne pułki północnoafrykańskiej jazdy. Po pobiciu wojsk Osi w Tunezji, spahisi wraz z innymi jednostkami francuskimi wzięli udział w kampanii włoskiej, a później walczyli o wyzwolenie Francji. Drugą wojnę światową kawalerzyści zakończyli na terenie Niemiec. Warto pamiętać, że był to czas, gdy w kolejnych jednostkach konie zastępowano pojazdami pancernymi. Spahisi stali się pułkami rozpoznawczymi armii i dywizji. Niemniej jednak w co najmniej dwóch zachowano konie. Brygada jazdy była w dyspozycji 1 Armii Francuskiej. Dziewięć pułków spahisów odznaczono Krzyżem Wojny 1939–1945 z jedną, dwoma lub trzema palmami.

Po zakończeniu II wojny światowej rdzenni mieszkańcy zamorskich posiadłości Francji zaczęli się domagać niepodległości. Pierwszy konflikt wybuchł w Indochinach. W 1947 roku wyruszyli tam żołnierze z 2 RSM. W 1949 roku wysłano na Daleki Wschód personel 8 RSA oraz 5 i 6 grupę Szwadronów Spahisów Marokańskich. Żołnierze ci walczyli w Wietnamie i Kambodży do końca tego konfliktu. Tymczasem coraz niespokojniej było w Afryce Północnej. W 1952 roku w Tunezji, po aresztowaniu działacza niepodległościowego Habiba Burgiby, doszło do rewolty. Francuzi mieli tam dwa szwadrony konne spahisów, które wykorzystano do patrolowania i ścigania rebeliantów na terenach niedostępnych dla pojazdów mechanicznych. W 1954 roku szwadrony połączono w 4 RST. Jednostka istniała do 19 lutego 1957 roku. W tym czasie w sąsiedniej Algierii wybuchł krwawy konflikt wewnętrzny. Topografia terenu działań spowodowała, że Francuzi musieli znowu używać koni. Sformowano trzy jednostki – 5 RS, 9 RS i 23 RS – każda złożona ze szwadronu dowodzenia i czterech szwadronów interwencyjnych. W sumie pułk miał 700 koni. Jednostki te działały do końca wojny w 1962 roku.

Spadkobiercy tradycji

Do 1964 roku znikły dotychczasowe pułki spahisów. Część z nich przekształcono, na przykład 4 RSM stał się 3 Pułkiem Huzarów. W 1965 roku dotychczasowy 21 RS przeformowano w 1 RS. Pułk dziedziczący tradycje wszystkich jednostek związanych z linią 1 RSM stacjonuje w Valence. Zalicza się on do kawalerii pancernej. Od sierpnia 2015 roku jest jednostką rozpoznawczą 6 Lekkiej Brygady Pancernej. W jego skład wchodzą trzy szwadrony bojowe wyposażone w 18 czołgów na kołach oraz wozy AMX 10RCR uzbrojone w armatę kalibru 105 mm. Pułk ma także cztery szwadrony: dowodzenia, rozpoznawczy, wsparcia i rezerwowy. Poza AMX 10RCR współcześni spahisi posiadają jeszcze 60 lekkich pojazdów opancerzonych VBL i 18 kołowych transporterów opancerzonych VAB, a także wyrzutnie przeciwpancernych pocisków kierowanych Eryx i Milan.

Tadeusz Wróbel





Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Inspektorat Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO