moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

 
Bez alternatywy: akowcy w armii Berlinga

Od początku 1944 roku na Kresach Wschodnich trwał dramat żołnierzy Armii Krajowej, którzy przez walkę z Niemcami starali się zamanifestować wkraczającym na te tereny Sowietom, że nadal istnieje tu polska władza. Dowódcy Armii Czerwonej chętnie z pomocy Polaków korzystali, a następnie rozbrajali ich i oddawali w ręce NKWD. Wiosną tego roku w tej grze pojawił się nowy element – 1 Korpus Polskich Sił Zbrojnych w ZSRS.

Formacja ta tworzona pod auspicjami polskich komunistów i dowodzona przez generała Zygmunta Berlinga, byłego oficera legionowego, który podjął współpracę z NKWD, znalazła się wówczas na tzw. Zachodniej Ukrainie. Żołnierzami Korpusu w większości byli polscy zesłańcy i łagiernicy, którzy z różnych przyczyn wcześniej nie zdążyli do armii Andersa. Po jej ewakuacji do Iranu w 1942 roku jedyną szansą na powrót do kraju było wstąpienie do wojska Berlinga. Krwawa bitwa pod Lenino w październiku 1943 roku mocno przerzedziła jego szeregi, więc po zajęciu przez Armię Czerwoną tzw. Zachodniej Ukrainy liczono na zaciąg mieszkających tam Polaków. Problem był jednak w tym, że wielu potencjalnych poborowych z Wołynia i Podola miało za sobą służbę w AK i jak najgorsze doświadczenia z Armią Czerwoną i NKWD.

Konflikt sumienia

Już jesienią 1943 roku, czyli zanim na kresy wkroczyły regularne jednostki Armii Czerwonej i NKWD, sowiecka partyzantka otrzymała rozkaz niszczenia oddziałów AK. Na Wołyniu 6 listopada 1943 roku partyzanci sowieccy zamordowali porucznika Jana Rerutko „Drzazgę”, dowódcę oddziału „Łuna”. 22 grudnia 1943 roku Sowieci aresztowali kapitana Władysława Kochańskiego „Bombę” wraz z całym sztabem jego oddziału. Nie lepiej było na Wileńszczyźnie, gdzie 26 sierpnia partyzanci z brygady Makarowa w czasie negocjacji podstępnie aresztowali rotmistrza Antoniego Burzyńskiego „Kmicica”, a następnie większość jego podkomendnych. Taki sam los spotkał wielkie jednostki AK, które w styczniu 1944 roku przystąpiły do realizacji akcji „Burza”. Zarówno 27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK ppłk. Jana Wojciecha Kiwerskiego „Oliwy”, jak i zgrupowania Okręgu Wileńskiego AK płk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” współdziałały na szczeblu taktycznym z oddziałami Armii Czerwonej, po czym zostały rozbrojone, a kadra oficerska w większości aresztowana.

REKLAMA

Nie dziwi więc, że ocalali z tych pogromów akowcy nie ufali werbownikom Berlinga. Nieufność tę potęgował fakt, że wielu oficerów Korpusu bardzo źle lub w ogóle nie mówiło po polsku. Byli to oddelegowani z Armii Czerwonej oficerowie sowieccy (często polskiego pochodzenia), których żołnierze nazywali „pop-ami” – pełniącymi obowiązki Polaka. To rodziło w nich wątpliwości co do narodowego charakteru Korpusu. Ponadto kresowiacy w większości nie przyjmowali do wiadomości, że ich rodzinne strony mają zostać poza granicami Rzeczypospolitej. Coraz częściej jednak szeregowi żołnierze i podoficerowie akowskich oddziałów nie mieli innego wyboru. Od enkawudzistów otrzymywali propozycję nie do odrzucenia: albo wstąpienie do oddziałów Berlinga, albo aresztowanie i wywózka w głąb Związku Sowieckiego.

W Polsce Lubelskiej

W efekcie organizacji nowych oddziałów polskich, 16 marca 1944 roku władze sowieckie pozwoliły przekształcić 1 Korpus PSZ w ZSRS w 1 Armię Polską w ZSRS. Warto w tym miejscu przedstawić stanowisko sztabu armii wobec problemu żołnierzy AK. Mimo sowieckiej kontroli rozpiętej nad armią wiosną i latem 1944 roku dowództwo z generałem Berlingiem na czele starało się czynić gesty pojednawcze wobec AK, zwłaszcza kiedy 1 Armia zaczęła przybliżać się do Bugu, który został uznany przez Stalina za rzekę graniczną między Związkiem Sowieckim a Polską. Instrukcja polityczna 1 Armii Polskiej w ZSRS z końca czerwca 1944 roku głosiła: „Bratem jest nam żołnierz AK, który wytoczył krew z niejednego Niemca”. Ale już po zajęciu Lublina, generał Berling 27 lipca 1944 roku wydał rozkaz wzywający do rozbrojenia oddziałów Armii Ludowej, Armii Krajowej oraz Batalionów Chłopskich i wstępowania w szeregi 1 Armii. Co charakterystyczne, wszystkie powyższe formacje traktowane były równo, bez konotacji politycznych. Jednocześnie kolejna instrukcja polityczna 1 Armii zapewniała: „Dla wszystkich żołnierzy AK są szeroko otwarte podwoje Wojska Polskiego, wszystkie stanowiska wojskowe i szkoły wojskowe”.


Wspólny patrol Armii Krajowej i Armii Czerwonej na ulicach Wilna.

W dzień po przemianowaniu 1 Armii Polskiej w ZSRS w 1 Armię Wojska Polskiego, 30 lipca 1944 roku naczelny dowódca WP generał Michał Żymierski wezwał wszystkich żołnierzy podziemia do wstępowania w szeregi „regularnego Wojska Polskiego”. W rozkazie podkreślał, że obowiązywać w nim będą „dla wszystkich żołnierzy jednakowe prawa i obowiązki bez względu na dotychczasową przynależność organizacyjną. Jednakowo dla wszystkich zostaną zaliczone lata służby, odznaczenia i stopnie”. Ten ton pojednania i życzliwości wobec żołnierzy AK trwał w 1 Armii jeszcze przez kilka tygodni, ale od początku nie miał on większego odzwierciedlenia w rzeczywistości, którą stworzyła na ziemiach polskich Armia Czerwona i NKWD. Tutaj bezwzględne pierwszeństwo miały rozporządzenia wydawane przez Józefa Stalina, a one wobec AK były jednoznacznie wrogie i drakońskie.

W dniu wybuchu Powstania Warszawskiego Stalin wydał dyrektywę nr 220169 nakazującą bezwzględne rozbrajanie oddziałów AK i innych organizacji wojskowych na terytorium Polski, niepodporządkowanych Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego. Dyrektywa zobowiązywała dowódców sowieckich frontów do aresztowania wszystkich oficerów AK, natomiast w stosunku do szeregowych i podoficerów „wyrażających chęć dalszej walki z Niemcami” postulowała przekazanie ich do batalionów zapasowych 1 Armii w Lublinie, Jarosławiu, Białymstoku i Wilnie.

Wojna z AK

Jak celnie zauważył podpułkownik Edward Lubowicki „Seweryn”, oficer wywiadu Komendy Głównej AK: „W momencie, kiedy powstańcy [warszawscy – przyp. red.] przystępowali do walki z Niemcami, Stalin wypowiadał Armii Krajowej wojnę na całym obszarze Rzeczypospolitej”. W sierpniu 1944 roku aresztowano wszystkie oddziały AK biorące udział w akcji „Burza”, które ujawniły się przed Sowietami. Na całym obszarze tzw. Polski Lubelskiej powtórzył się scenariusz znany z Kresów Wschodnich. Jak wynika z raportu szefa sztabu Okręgu Lubelskiego AK, podpułkownika Franciszka Żaka „Zuzi”, na terenie okręgu do końca września 1944 roku aresztowano 21 tys. Polaków, w tym ponad 200 oficerów i ponad 2 tys. podoficerów i szeregowych AK oraz członków administracji państwowej podległej rządowi RP w Londynie. Straty te były nie mniejsze niż podczas okupacji niemieckiej.

Wobec takiej sytuacji pojednawcze tony płynące ze sztabu Wojska Polskiego budziły zrozumiałą nieufność, a jej probierzem okazała się mobilizacja, którą PKWN obwieścił 15 sierpnia 1944 roku. Dowództwo Armii Krajowej natychmiast ogłosiło jej bojkot. 17 sierpnia Komendant Główny AK, generał Tadeusz Bór-Komorowski wydał w tej sprawie specjalną odezwę: „Wzywa się i nakazuje wszystkim oficerom i podoficerom nie stosować się do powyższego zarządzenia [mobilizacyjnego – przyp. red.]. Wszyscy jak jeden mąż musimy stanąć zwarcie i przeciwstawić się temu, by dać wyraz naszej solidarności i karności społecznej […]. Niech żaden z oficerów i podoficerów nie rejestruje się i tym niech da wyraz swego protestu przeciw władzom samozwańczym, nie mającym żadnego poparcia w naszym Narodzie”.
Ogłoszony przez Bora-Komorowskiego bojkot mobilizacji okazał się skuteczny. Był między innymi jednym z powodów, dla których plan Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, by zorganizować Front Wojska Polskiego nie został zrealizowany. Lecz jak słusznie zauważył profesor Czesław Grzelak w książce Bez możliwości wyboru. Wojsko Polskie na froncie wschodnim 1943–1945: „Biorąc jednak pod uwagę ówczesne warunki istnienia Armii Krajowej, trudno akcję bojkotu mobilizacji uznać za przemyślaną do końca. […] Dla wielu członków [AK – przyp. red.] wstąpienie do wojska było jedynym ratunkiem przed aresztowaniem, wywózką w głąb Rosji bądź śmiercią. Z czasem kierownictwo AK zmieniło swoje stanowisko zarówno wobec mobilizacji do WP, jak i w kwestii zwolnienia żołnierzy AK z przysięgi. Wówczas jednak wojsko przestało być azylem dla żołnierzy Armii Krajowej”. Stalin po upadku Powstania Warszawskiego nakazał wzmóc represje wobec istniejących jeszcze struktur Polskiego Państwa Podziemnego, nie wyłączając byłych akowców w szeregach Wojska Polskiego. Jesienią 1944 roku w 1, a zwłaszcza 2 Armii WP doszło do fali aresztowań żołnierzy z akowską przeszłością. Nikt już – od szeregowca po oficera z wysoką szarżą – nie mógł czuć się bezpiecznie, jeśli Informacja Wojskowa odkryła, że miał wcześniej coś wspólnego z Polskim Państwem Podziemnym.

Bibliografia

Cz. Grzelak, H. Stańczyk, S. Zwoliński, Bez możliwości wyboru. Wojsko Polskie na froncie wschodnim 1943–1945, Warszawa 1993
E. Kospath-Pawłowski, Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–1945, Pruszków 1993
E. Lubowicki, Byłem na trzech wojnach…, „Karta” 80/2014, s. 26–31

Piotr Korczyński , historyk, redaktor kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”

autor zdjęć: Wikipedia

dodaj komentarz

komentarze

~bohun
1560093420
Dobre i rzeczowe naświetlenie sprawy!
5D-A4-A5-18

Czarny odchodzi do cywila
 
Polacy zatrzymali bolszewicką nawałę
A Torn Subcontinent
Wielofunkcyjny scyzoryk
Terytorialsi – ćwiczą i pomagają
XV Bieg Katorżnika – najbardziej błotnista edycja
Nominacje generalskie w Święto Wojska Polskiego
Spełniliśmy swój obowiązek
Wozy amunicyjne do Raków
Zmiana ustawy o weteranach trafiła do Sejmu
Następcy okrętów OHP
F-35 wylądowały w Powidzu
Prezydent przedłużył misję „Sophia”
Posłowie o kondycji polskiego przemysłu obronnego
Nowelizacja ustawy o weteranach w Sejmie
Przysięga śląskich terytorialsów
A Wave of Alliances
Awanse generalskie na Święto Wojska Polskiego
Pokonani swoją własną bronią
„Operacja Wuhan”: Spadochroniarstwo
Kolejne NUR-y do modernizacji
Wojskowe awanse
W NATO o zwiększeniu obecności militarnej USA w Polsce
„Legia Akademicka” w cyberprzestrzeni
Pętla dla terytorialsów z Wielkopolski
Wyróżnienia dla żołnierzy i wyjątkowy awans
„Operacja Wuhan”: Biegi na orientację
Polscy żołnierze otworzą w Libanie nowy rozdział
High Confidence Operations
Warszawa walczy, wracamy
Zielonka dla Patriotów
Śladami Pierwszej Pancernej
Cienka niebieska linia
Świętuj z wojskiem na piknikach!
Obrady Rady Unii Europejskiej
Święto Wojska Polskiego – relacja na żywo
Szykują się zmiany w wojskowych emeryturach
Defilada w powietrzu
Najkrwawsze starcie Powstania Warszawskiego
Rozpoczynamy nową erę
Śląskie obchody wojskowego święta
Piknik ze smakiem
Irańskie szachy
Igrzyska dla Polonusów
Rivalry on Closed Sea
Zmiany emerytalne dla żołnierzy
W Polsce będzie więcej żołnierzy z USA
Kobiety w armii chcą mieć piłkarską reprezentację
Desant z transportowca-giganta
Morska Bryza w pobliżu Krymu
Wojna wywiadów
„Pułaski” wrócił do kraju
Przez krew zdobyty Śląsk
Jedna misja, jeden zespół
Terytorialsi na poligonie w Wędrzynie
Polscy lekkoatleci mistrzami Europy
Wojenne „pamiątki” bezpiecznie zniszczone
„Operacja Wuhan”: Judo mężczyzn
Rozdarty subkontynent
Jak dojechać na defiladę 15 sierpnia
Sprawdzają Brutusa
Najpierw „Sonda”, później promocja

Ministerstwo Obrony Narodowej Wojsko Polskie Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wojska Obrony
Terytorialnej
Żandarmeria Wojskowa Dowództwo Garnizonu Warszawa Inspektorat Wsparcia SZ Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Inspektorat Uzbrojenia

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO