moja polska zbrojna
Strona którą odwiedzasz korzysta z plików cookies. Ustawienia dotyczące tych plików można zmienić w opcjach przeglądarki używanej do przeglądania Internetu.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o plikach cookies przeczytaj Politykę cookies.
Jeśli ustawienia cookies nie zostaną zmienione, podczas przeglądania strony informacje automatycznie zapisywane będą w pamięci Twojego urządzenia.
Nie pokazuj mi więcej tego komunikatu: kliknij tutaj

Kresowe rezydencje

Pokazanie kolejnym pokoleniom Polaków ich dziedzictwa, którego istnienia mogą nawet nie być w pełni świadomi, to cel publikacji „Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP”. Autor, Grzegorz Rąkowski, przedstawia pasjonującą, choć często zawiłą i tragiczną, historię kresowych majątków i ich właścicieli. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie wspomnienia ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. Pamięć o nich musimy ocalić zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas. „Kresowe rezydencje” doskonale się w to wpisują.

Tytuł publikacji IPN nawiązuje do wielotomowego dzieła Romana Aftanazego „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, w którym zostały opisane majątki w stanie w jakim się znajdowały w 1939 roku. Aftanazy, wybitny archiwista, kustosz lwowski, następnie wrocławskiego Ossolineum, zachował podział na województwa według stanu z 1772 roku. Natomiast w Kresowych rezydencjach kluczem jest podział administracyjny w Polsce międzywojennej według stanu sprzed 1939 roku. Cykl publikacji rozpoczyna tom I, Województwo wileńskie autorstwa Grzegorza Rąkowskiego.

200 majątków spośród tysięcy

Na ziemiach przedwojennego województwa wileńskiego w 1939 roku było około 2250 majątków ziemskich o powierzchni ponad 50 ha. W tomie I Kresowych rezydencji opisano 200 miejscowości z zespołami zamkowymi, pałacowymi i dworskimi, które obecnie znajdują się w granicach Litwy i Białorusi. Spośród nich zachowało się jedynie 120, w tym 75 w stosunkowo dobrym stanie.

REKLAMA

Opisy majątków ziemskich obejmują m.in. ich historię (aż po czasy powojenne), styl architektoniczny oraz losy ich właścicieli. Autor pisze także o tym w jaki sposób budynki są obecnie wykorzystywane. Spora część publikacji jest poświęcona nieopisanym dotąd drewnianym dworkom wzniesionym w XIX wieku i na przełomie wieków XIX i XX. Wśród nich jest klasycystyczny dwór w Duksztach, zaliczany do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych na tym terenie. Są też murowane klasycystyczne oficyny pałacowe w Werkach, domy administratorów i czworaki jak te w Wace, drewniany dworski spichlerz w Antowilu, spichlerz murowany w Czerwonym Dworze k. Rzeszy i kamienny w Szumsku. Autor przypomina także budynki neoromańskie z elementami baroku, takie jak stajnie w Niemierzy, gorzelnię z portykiem kolumnowym w Horodźcu k. Łużek, młyny wodne murowane w Kojranach i drewniane w Zameczku oraz wieże ciśnień, często stylizowane na baszty obronne, jak w Werkach. Albo dwie rokokowe kapliczki w Hanucie.

Do rezydencji zazwyczaj prowadziły bramy, jedna z nich to barokowa w Sitcach Wielkich. Za nimi roztaczały się parki jak ten w Zatroczu. W ogrodach tych czasem znajdowały się kaplice grobowe, na przykład drewniana w Hnieździłowie i murowana w Koziełł-Poklewskich w Serweczu Wielkim i mauzolea właścicieli. W obrębie lub w pobliżu majątków znajdowały się cmentarzyki rodzinne, takie jak Balińskich w Jaszunach.

Elementy zespołów zamkowych, pałacowych i dworskich widoczne są na fotografiach archiwalnych sprzed II wojny światowej i na zdjęciach współczesnych.

Korowód postaci przez wieki

Najważniejsi w tej wędrówce po Wileńszczyźnie są jednak ludzie, którzy w opisywanych rezydencjach mieszkali lub z nimi byli związani. Władcy, wysocy dostojnicy oraz działacze polityczni i gospodarczy. Z tamtejszymi majątkami związani byli też dowódcy powstańczy, wojskowi i partyzanccy.

W Mejsztach przyszedł na świat Tomasz Wawrzecki, ostatni naczelnik powstania kościuszkowskiego. Generał Józef Kopeć, uczestnik insurekcji, zesłaniec i pamiętnikarz, był rezydentem dworu w Widzach Łowczyńskich. W Duszkowie k. Rakowca urodził się gen. Karol Morawski, współorganizator tego narodowego powstania na Litwie, uczestnik wojen napoleońskich. Alojzy Sulistrowski z Szemetowszczyzny był we władzach insurekcji, po jej upadku emigrował. Na dworze w Polesiu przyszedł na świat Wincenty Bortkiewicz, który brał udział w insurekcji, był też dowódcą sił zbrojnych powiatu zawilejskiego w powstaniu listopadowym, zesłaniec.

Konstanty Parczewski z Czerwonego Dworu k. Niemenczyna w powstaniu listopadowym dowodził oddziałem, następnie emigrował i został pamiętnikarzem. W tymże powstaniu walczył również Feliks Wrotnowski z podtrockich Karaciszek. Edward Bonifacy Pawłowicz, uczestnik powstania styczniowego, pamiętnikarz, urodził się na dworze w Wilkiszkach nad Mereczanką. W majątku w Widzach Łowczyńskich zakończył życie Aleksander Oskierka, członek powstańczego Rządu Narodowego. W powstaniu styczniowym Jan Koziełł-Poklewski z Serwecza Wielkiego był naczelnikiem wojennym województwa augustowskiego i dowódcą oddziału, wyemigrował, a gdy wrócił do kraju został aresztowany i zesłany.

Na Wileńszczyźnie w dworku w Zułowie, gdzie osiedli jego rodzice, przyszedł na świat Józef Piłsudski, tam też urodził się jego starszy brat Bronisław. Także dwaj zagończycy walk z bolszewikami z lat 1919–1920 byli związani z tamtejszymi majątkami: gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz urodził się w Mejsztach; Jerzy Dąmbrowski „Łupaszko” był właścicielem dworu w Mazuryszkach. W wojnie polsko-bolszewickiej walczyli gen. Daniel Konarzewski, do którego należał majątek w Punżankach, gen. Mikołaj Osikowski, właściciel dóbr w Karaciszkach, Jan Michał Tyszkiewicz z Waki, adiutant gen. Lucjana Żeligowskiego.

Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, dowódca wileńskiej partyzantki, cichociemny, który stracił życie w walce z NKWD pod Surokontami, młode lata spędził w rodzinnym dworze w Trokienikach. Administratorem Bołtup był Witold Turonek „Tur”, zastępca dowódcy Obwodu Armii Krajowej Oszmiana, potem dowódca 8 Oszmiańskiej Brygady AK. Zygmunt Szendzielarz, mjr „Łupaszka”, dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK w czasie okupacji niemieckiej mieszkał z żoną Anną z d. Swolkień w majątku jej ojca w dworze w Szajkunach.

Publikacja Instytutu Pamięci Narodowej, wydana w ramach projektu badawczego „Dopalanie Kresów”, ułatwi zrozumienie wagi niezwykle silnego związku Wileńszczyzny z historią oraz kulturą i sztuką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Polskiej. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie fragmenty wspomnień ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. A pamięć o nich musimy ocalić od zapomnienia zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas.

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP, tom I, Województwo wileńskie, Warszawa 2017

Małgorzata Łętowska , sekretarz redakcji kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”

dodaj komentarz

komentarze


Drugi dzień obrad NATO w Brukseli
Afgańska misja z nowymi siłami
Misja z komplikacjami
Lotnicze tradycje
Co z kierowcami pojazdów uprzywilejowanych?
Kolejna zmiana żołnierzy leci do Afganistanu
Huta celuje w miliard
Argentyńska zagadka
Polska – przegrani zwycięzcy
Na jakich zasadach powrót do armii?
Antoni Macierewicz w Kanadzie o rosyjskiej agresji
Prezydent podpisał ustawę budżetową na 2018 rok
Multilifty dla armii
Minister obrony na spotkaniu w Rumunii
Terror na Majorce
Myśliwce F-16 dla Chorwacji
Nowy polski samolot
Gdy przeszłość spotyka się z przyszłością
Sąd zdecyduje o losach pomnika katyńskiego w Jersey City
Zlot ku czci zdobywców Monte Cassino
Pedro ze Stalowej Woli
Siedmiotonowy polski w boju
Francja inwestuje w obronność
Tygrysy nad Poznaniem
Wojska specjalne świętują
Bojowa operacja u brzegów Estonii
40 lat misji UNIFIL
Pamiętamy o Monte Cassino
Bliski Wschód – definicja chaosu
Europejska Harpia?
16-31 maja 1918 – Amerykanie przystępują do walki
Bryza już lata nad Morzem Śródziemnym
„Zoom na proobronność” rozstrzygnięty
Kpr. Marcin Lewandowski trzeci w Szanghaju
Większa flota Szkoły Orląt
Dziewczyny na medal
Amerykańskie inwestycje w obronność krajów bałtyckich
Atak terrorystyczny w Radomiu
Pomnik katyński w Jersey City. Prawda historyczna kontra polityczna poprawność
Cadet Camp w wojskowej uczelni
Umowa na Air Show 2018 podpisana
108 twardzieli na mecie Ultramaratonu Kaszubskiego
„Kabul VIII” – gotowi do misji
Warmaty na bojowo
Powstańcza Noc Muzeów
„Ślązak” do końca roku
Pod Monte Cassino walczyli o Polskę
Trzy medale żołnierzy w mistrzostwach zapaśników
Specjalsi świętują!
NATO Tiger Meet z niemieckimi pilotami
Ustawa degradacyjna przyjęta przez rząd
Będzie więcej dróg o znaczeniu obronnym
Pierwszy maraton biegłam z Polą
Polacy na straży pokoju na Półwyspie Koreańskim
Służba z widokiem

Ministerstwo Obrony Narodowej Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Żandarmeria Wojskowa Inspektorat Uzbrojenia Inspektorat Implementacji
Innowacyjnych Technologii Obronnych
Dowództwo Garnizonu Warszawa

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO