moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

Kresowe rezydencje

Pokazanie kolejnym pokoleniom Polaków ich dziedzictwa, którego istnienia mogą nawet nie być w pełni świadomi, to cel publikacji „Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP”. Autor, Grzegorz Rąkowski, przedstawia pasjonującą, choć często zawiłą i tragiczną, historię kresowych majątków i ich właścicieli. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie wspomnienia ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. Pamięć o nich musimy ocalić zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas. „Kresowe rezydencje” doskonale się w to wpisują.

Tytuł publikacji IPN nawiązuje do wielotomowego dzieła Romana Aftanazego „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, w którym zostały opisane majątki w stanie w jakim się znajdowały w 1939 roku. Aftanazy, wybitny archiwista, kustosz lwowski, następnie wrocławskiego Ossolineum, zachował podział na województwa według stanu z 1772 roku. Natomiast w Kresowych rezydencjach kluczem jest podział administracyjny w Polsce międzywojennej według stanu sprzed 1939 roku. Cykl publikacji rozpoczyna tom I, Województwo wileńskie autorstwa Grzegorza Rąkowskiego.

200 majątków spośród tysięcy

Na ziemiach przedwojennego województwa wileńskiego w 1939 roku było około 2250 majątków ziemskich o powierzchni ponad 50 ha. W tomie I Kresowych rezydencji opisano 200 miejscowości z zespołami zamkowymi, pałacowymi i dworskimi, które obecnie znajdują się w granicach Litwy i Białorusi. Spośród nich zachowało się jedynie 120, w tym 75 w stosunkowo dobrym stanie.

REKLAMA

Opisy majątków ziemskich obejmują m.in. ich historię (aż po czasy powojenne), styl architektoniczny oraz losy ich właścicieli. Autor pisze także o tym w jaki sposób budynki są obecnie wykorzystywane. Spora część publikacji jest poświęcona nieopisanym dotąd drewnianym dworkom wzniesionym w XIX wieku i na przełomie wieków XIX i XX. Wśród nich jest klasycystyczny dwór w Duksztach, zaliczany do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych na tym terenie. Są też murowane klasycystyczne oficyny pałacowe w Werkach, domy administratorów i czworaki jak te w Wace, drewniany dworski spichlerz w Antowilu, spichlerz murowany w Czerwonym Dworze k. Rzeszy i kamienny w Szumsku. Autor przypomina także budynki neoromańskie z elementami baroku, takie jak stajnie w Niemierzy, gorzelnię z portykiem kolumnowym w Horodźcu k. Łużek, młyny wodne murowane w Kojranach i drewniane w Zameczku oraz wieże ciśnień, często stylizowane na baszty obronne, jak w Werkach. Albo dwie rokokowe kapliczki w Hanucie.

Do rezydencji zazwyczaj prowadziły bramy, jedna z nich to barokowa w Sitcach Wielkich. Za nimi roztaczały się parki jak ten w Zatroczu. W ogrodach tych czasem znajdowały się kaplice grobowe, na przykład drewniana w Hnieździłowie i murowana w Koziełł-Poklewskich w Serweczu Wielkim i mauzolea właścicieli. W obrębie lub w pobliżu majątków znajdowały się cmentarzyki rodzinne, takie jak Balińskich w Jaszunach.

Elementy zespołów zamkowych, pałacowych i dworskich widoczne są na fotografiach archiwalnych sprzed II wojny światowej i na zdjęciach współczesnych.

Korowód postaci przez wieki

Najważniejsi w tej wędrówce po Wileńszczyźnie są jednak ludzie, którzy w opisywanych rezydencjach mieszkali lub z nimi byli związani. Władcy, wysocy dostojnicy oraz działacze polityczni i gospodarczy. Z tamtejszymi majątkami związani byli też dowódcy powstańczy, wojskowi i partyzanccy.

W Mejsztach przyszedł na świat Tomasz Wawrzecki, ostatni naczelnik powstania kościuszkowskiego. Generał Józef Kopeć, uczestnik insurekcji, zesłaniec i pamiętnikarz, był rezydentem dworu w Widzach Łowczyńskich. W Duszkowie k. Rakowca urodził się gen. Karol Morawski, współorganizator tego narodowego powstania na Litwie, uczestnik wojen napoleońskich. Alojzy Sulistrowski z Szemetowszczyzny był we władzach insurekcji, po jej upadku emigrował. Na dworze w Polesiu przyszedł na świat Wincenty Bortkiewicz, który brał udział w insurekcji, był też dowódcą sił zbrojnych powiatu zawilejskiego w powstaniu listopadowym, zesłaniec.

Konstanty Parczewski z Czerwonego Dworu k. Niemenczyna w powstaniu listopadowym dowodził oddziałem, następnie emigrował i został pamiętnikarzem. W tymże powstaniu walczył również Feliks Wrotnowski z podtrockich Karaciszek. Edward Bonifacy Pawłowicz, uczestnik powstania styczniowego, pamiętnikarz, urodził się na dworze w Wilkiszkach nad Mereczanką. W majątku w Widzach Łowczyńskich zakończył życie Aleksander Oskierka, członek powstańczego Rządu Narodowego. W powstaniu styczniowym Jan Koziełł-Poklewski z Serwecza Wielkiego był naczelnikiem wojennym województwa augustowskiego i dowódcą oddziału, wyemigrował, a gdy wrócił do kraju został aresztowany i zesłany.

Na Wileńszczyźnie w dworku w Zułowie, gdzie osiedli jego rodzice, przyszedł na świat Józef Piłsudski, tam też urodził się jego starszy brat Bronisław. Także dwaj zagończycy walk z bolszewikami z lat 1919–1920 byli związani z tamtejszymi majątkami: gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz urodził się w Mejsztach; Jerzy Dąmbrowski „Łupaszko” był właścicielem dworu w Mazuryszkach. W wojnie polsko-bolszewickiej walczyli gen. Daniel Konarzewski, do którego należał majątek w Punżankach, gen. Mikołaj Osikowski, właściciel dóbr w Karaciszkach, Jan Michał Tyszkiewicz z Waki, adiutant gen. Lucjana Żeligowskiego.

Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, dowódca wileńskiej partyzantki, cichociemny, który stracił życie w walce z NKWD pod Surokontami, młode lata spędził w rodzinnym dworze w Trokienikach. Administratorem Bołtup był Witold Turonek „Tur”, zastępca dowódcy Obwodu Armii Krajowej Oszmiana, potem dowódca 8 Oszmiańskiej Brygady AK. Zygmunt Szendzielarz, mjr „Łupaszka”, dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK w czasie okupacji niemieckiej mieszkał z żoną Anną z d. Swolkień w majątku jej ojca w dworze w Szajkunach.

Publikacja Instytutu Pamięci Narodowej, wydana w ramach projektu badawczego „Dopalanie Kresów”, ułatwi zrozumienie wagi niezwykle silnego związku Wileńszczyzny z historią oraz kulturą i sztuką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Polskiej. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie fragmenty wspomnień ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. A pamięć o nich musimy ocalić od zapomnienia zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas.

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP, tom I, Województwo wileńskie, Warszawa 2017

Małgorzata Łętowska , sekretarz redakcji kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”

dodaj komentarz

komentarze


Fantastyczny finisz kaprala Lewandowskiego
Robert Korzeniowski: kocham sport, jest on treścią mojego życia
Wirtualny lot M-346
Siedmiu wspaniałych – pierwszy patrol Wojska Polskiego
Przed Wielką Defiladą Niepodległości
Terytorialsi w urzędach
Treningowy zamach
Bomby przy bałtyckiej plaży
WOT zmodyfikuje zasady organizacji ćwiczeń poza poligonami
Niezwykła furażerka kpt. Jankowskiego
Polscy weterani już częścią rodziny Invictus Games
Gwardziści z USA w Krzesinach
Strzał ze śmigłowca
Prezydencki Medal Stulecia
Żołnierze na podium mistrzostw Europy
Menak spiskuje, czyli manewry na Morzu Czarnym
Serbskie Homary i Kryle
Powietrzne szkolenie zwiadowców
Pierwszy lot pamiętam stale…
Homar od nowa
Sukces Trumpa czy Kima?
Spadochroniarze ćwiczą skoki na wodę
Trump: „Polska nie jest zakładnikiem”
Armia dostała kolejną partię nowych mundurów
Archiwum Eissa odzyskane
Himarsy na polskim poligonie
„Sophia”: druga zmiana po certyfikacji
Strzały z Procy
Francuski żołnierz przyszłości 2.0
Misja na południowej flance NATO
W Brukseli o Afganistanie i pieniądzach
Żołnierz wygrał 61. Wyścig Dookoła Mazowsza
Szef MON odwiedził polskie kontyngenty
16–31 sierpnia 1918 – Pierwsze sukcesy ofensywy stu dni
PKW „Sophia” zaczyna II zmianę
Gen. Andrzejczak: Nowoczesne wojsko potrzebuje samodzielnych dowódców
Kargil – pierwsza wojna nuklearnych mocarstw
Oficerskie szlify
Trzy lata walki o polskie wojsko i granice
Jest kandydat na naczelnego dowódcę czasu „W”
Więcej pieniędzy dla cywilów w wojsku
Jastrzębie w walce radioelektronicznej
Gdzie staną Ławki Niepodległości?
Ostatnie pożegnanie generała Ścibora-Rylskiego
MON na lato dla dzieci żołnierzy
Nowe stare śmigłowce dla US Army
Sztab Generalny uczcił wojskowe święto
Kotwica Polski Walczącej dla WOT
Powitanie kuwejckiego kontyngentu
Polska delegacja w drodze do Brukseli
Ponad tysiąc zawodników na mecie Biegu Katorżnika
Burza wokół rocznicowych uroczystości na Westerplatte
Tysiące kilometrów dla poległych kolegów
Szkoła Orląt będzie Akademią
Walka była naszym obowiązkiem

Ministerstwo Obrony Narodowej Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Żandarmeria Wojskowa Inspektorat Uzbrojenia Inspektorat Implementacji
Innowacyjnych Technologii Obronnych
Dowództwo Garnizonu Warszawa

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO