moja polska zbrojna
Od 25 maja 2018 r. obowiązuje w Polsce Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, zwane także RODO).

W związku z powyższym przygotowaliśmy dla Państwa informacje dotyczące przetwarzania przez Wojskowy Instytut Wydawniczy Państwa danych osobowych. Prosimy o zapoznanie się z nimi: Polityka przetwarzania danych.

Prosimy o zaakceptowanie warunków przetwarzania danych osobowych przez Wojskowych Instytut Wydawniczy – Akceptuję

Kresowe rezydencje

Pokazanie kolejnym pokoleniom Polaków ich dziedzictwa, którego istnienia mogą nawet nie być w pełni świadomi, to cel publikacji „Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP”. Autor, Grzegorz Rąkowski, przedstawia pasjonującą, choć często zawiłą i tragiczną, historię kresowych majątków i ich właścicieli. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie wspomnienia ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. Pamięć o nich musimy ocalić zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas. „Kresowe rezydencje” doskonale się w to wpisują.

Tytuł publikacji IPN nawiązuje do wielotomowego dzieła Romana Aftanazego „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”, w którym zostały opisane majątki w stanie w jakim się znajdowały w 1939 roku. Aftanazy, wybitny archiwista, kustosz lwowski, następnie wrocławskiego Ossolineum, zachował podział na województwa według stanu z 1772 roku. Natomiast w Kresowych rezydencjach kluczem jest podział administracyjny w Polsce międzywojennej według stanu sprzed 1939 roku. Cykl publikacji rozpoczyna tom I, Województwo wileńskie autorstwa Grzegorza Rąkowskiego.

200 majątków spośród tysięcy

Na ziemiach przedwojennego województwa wileńskiego w 1939 roku było około 2250 majątków ziemskich o powierzchni ponad 50 ha. W tomie I Kresowych rezydencji opisano 200 miejscowości z zespołami zamkowymi, pałacowymi i dworskimi, które obecnie znajdują się w granicach Litwy i Białorusi. Spośród nich zachowało się jedynie 120, w tym 75 w stosunkowo dobrym stanie.

REKLAMA

Opisy majątków ziemskich obejmują m.in. ich historię (aż po czasy powojenne), styl architektoniczny oraz losy ich właścicieli. Autor pisze także o tym w jaki sposób budynki są obecnie wykorzystywane. Spora część publikacji jest poświęcona nieopisanym dotąd drewnianym dworkom wzniesionym w XIX wieku i na przełomie wieków XIX i XX. Wśród nich jest klasycystyczny dwór w Duksztach, zaliczany do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych na tym terenie. Są też murowane klasycystyczne oficyny pałacowe w Werkach, domy administratorów i czworaki jak te w Wace, drewniany dworski spichlerz w Antowilu, spichlerz murowany w Czerwonym Dworze k. Rzeszy i kamienny w Szumsku. Autor przypomina także budynki neoromańskie z elementami baroku, takie jak stajnie w Niemierzy, gorzelnię z portykiem kolumnowym w Horodźcu k. Łużek, młyny wodne murowane w Kojranach i drewniane w Zameczku oraz wieże ciśnień, często stylizowane na baszty obronne, jak w Werkach. Albo dwie rokokowe kapliczki w Hanucie.

Do rezydencji zazwyczaj prowadziły bramy, jedna z nich to barokowa w Sitcach Wielkich. Za nimi roztaczały się parki jak ten w Zatroczu. W ogrodach tych czasem znajdowały się kaplice grobowe, na przykład drewniana w Hnieździłowie i murowana w Koziełł-Poklewskich w Serweczu Wielkim i mauzolea właścicieli. W obrębie lub w pobliżu majątków znajdowały się cmentarzyki rodzinne, takie jak Balińskich w Jaszunach.

Elementy zespołów zamkowych, pałacowych i dworskich widoczne są na fotografiach archiwalnych sprzed II wojny światowej i na zdjęciach współczesnych.

Korowód postaci przez wieki

Najważniejsi w tej wędrówce po Wileńszczyźnie są jednak ludzie, którzy w opisywanych rezydencjach mieszkali lub z nimi byli związani. Władcy, wysocy dostojnicy oraz działacze polityczni i gospodarczy. Z tamtejszymi majątkami związani byli też dowódcy powstańczy, wojskowi i partyzanccy.

W Mejsztach przyszedł na świat Tomasz Wawrzecki, ostatni naczelnik powstania kościuszkowskiego. Generał Józef Kopeć, uczestnik insurekcji, zesłaniec i pamiętnikarz, był rezydentem dworu w Widzach Łowczyńskich. W Duszkowie k. Rakowca urodził się gen. Karol Morawski, współorganizator tego narodowego powstania na Litwie, uczestnik wojen napoleońskich. Alojzy Sulistrowski z Szemetowszczyzny był we władzach insurekcji, po jej upadku emigrował. Na dworze w Polesiu przyszedł na świat Wincenty Bortkiewicz, który brał udział w insurekcji, był też dowódcą sił zbrojnych powiatu zawilejskiego w powstaniu listopadowym, zesłaniec.

Konstanty Parczewski z Czerwonego Dworu k. Niemenczyna w powstaniu listopadowym dowodził oddziałem, następnie emigrował i został pamiętnikarzem. W tymże powstaniu walczył również Feliks Wrotnowski z podtrockich Karaciszek. Edward Bonifacy Pawłowicz, uczestnik powstania styczniowego, pamiętnikarz, urodził się na dworze w Wilkiszkach nad Mereczanką. W majątku w Widzach Łowczyńskich zakończył życie Aleksander Oskierka, członek powstańczego Rządu Narodowego. W powstaniu styczniowym Jan Koziełł-Poklewski z Serwecza Wielkiego był naczelnikiem wojennym województwa augustowskiego i dowódcą oddziału, wyemigrował, a gdy wrócił do kraju został aresztowany i zesłany.

Na Wileńszczyźnie w dworku w Zułowie, gdzie osiedli jego rodzice, przyszedł na świat Józef Piłsudski, tam też urodził się jego starszy brat Bronisław. Także dwaj zagończycy walk z bolszewikami z lat 1919–1920 byli związani z tamtejszymi majątkami: gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz urodził się w Mejsztach; Jerzy Dąmbrowski „Łupaszko” był właścicielem dworu w Mazuryszkach. W wojnie polsko-bolszewickiej walczyli gen. Daniel Konarzewski, do którego należał majątek w Punżankach, gen. Mikołaj Osikowski, właściciel dóbr w Karaciszkach, Jan Michał Tyszkiewicz z Waki, adiutant gen. Lucjana Żeligowskiego.

Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, dowódca wileńskiej partyzantki, cichociemny, który stracił życie w walce z NKWD pod Surokontami, młode lata spędził w rodzinnym dworze w Trokienikach. Administratorem Bołtup był Witold Turonek „Tur”, zastępca dowódcy Obwodu Armii Krajowej Oszmiana, potem dowódca 8 Oszmiańskiej Brygady AK. Zygmunt Szendzielarz, mjr „Łupaszka”, dowódca 5 Wileńskiej Brygady AK w czasie okupacji niemieckiej mieszkał z żoną Anną z d. Swolkień w majątku jej ojca w dworze w Szajkunach.

Publikacja Instytutu Pamięci Narodowej, wydana w ramach projektu badawczego „Dopalanie Kresów”, ułatwi zrozumienie wagi niezwykle silnego związku Wileńszczyzny z historią oraz kulturą i sztuką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rzeczypospolitej Polskiej. To swoista plejada miejsc i postaci ze świata, którego już nie ma. Zachowały się jedynie fragmenty wspomnień ocalałych kresowian, pozostałości rezydencji i prochy przodków. A pamięć o nich musimy ocalić od zapomnienia zarówno dla nas, jak i dla tych, którzy przyjdą po nas.

Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Zamki, pałace, dwory na dawnych ziemiach wschodnich II RP, tom I, Województwo wileńskie, Warszawa 2017

Małgorzata Łętowska , sekretarz redakcji kwartalnika „Polska Zbrojna. Historia”

dodaj komentarz

komentarze


Amerykańskie dowództwo przyszłości
Jastrzębie w Albacete
Po Bieszczadach dla Berdychowskiego
Więcej pieniędzy dla armii!
Pole by choice
Our efforts passed muster
„Bolko” na wodzie
Odkryto kolejne miejsce pochówku na Rakowieckiej
Rząd za kluczowymi zmianami
Więcej pieniędzy dla żołnierzy
Saperzy na start, czyli łotewskie ćwiczenia „Detonator”
Plut. Krzysztof Polusik
Sierż. Andrzej Skrajny
Kargil – pierwsza wojna nuklearnych mocarstw
Zmiany w ustawie o weteranach
USA w hołdzie gen. Pułaskiemu
Prezydent w ONZ: wszyscy musimy przestrzegać prawa międzynarodowego
Optoelektronika dla Leopardów
Nothing Can Stop Our Tanks
„Patrol ‘18”: atak na lotnisku
Prezydent Duda w Białym Domu
Amerykanie będą mieli wojska kosmiczne
Warto być żołnierzem
Współpraca terytorialsów z pogranicznikami
Minister zaprasza w szeregi armii
Zmiany w powołaniach do służby wojskowej
16–31 października 1918 roku – Polacy tworzą regularną armię
Zmiany w dodatkach służbowych
St. chor. sztab. Marek Stosio
Nowy inspektor sił powietrznych
Premier symbolicznie rozpoczął budowę Muzeum Historii Polski
The United States of America Have It Their Way
Plut. Włodzimierz Wysocki
Kawalerzyści na górskich trasach
Sierż. Janusz Raczy
Kleszcze zamiast BRDM-ów
Kpr. Jakub Tynka
Komitet Wojskowy NATO w Warszawie
Polska Casa nad Irakiem
Drugie życie BWR-ów
Wyślij paczkę do PKW
Reach for More
Afgańska zmiana gotowa do misji
„Patrol” walczy ze skażeniami
„Wostok”, czyli pokaz sztuczek wojennych
St. szer. Łukasz Wojciechowski
Na macie z mistrzem
Broń nie tylko dla mundurowych
Inspektorat wrócił nad Bałtyk
Razem dla bezpieczeństwa
Stalowa nowoczesność
Kpr. Mariusz Mańczak
Minister obrony z wizytą w Łuczniku
JTAC wie najwięcej
MON sfinansuje budowę szpitala w Legionowie
Ratownicy – zawsze na służbie
Drużyna Biało-Czerwonych już w Sydney!

Ministerstwo Obrony Narodowej Sztab Generalny Wojska Polskiego Dowództwo Generalne Rodzajów Sił Zbrojnych Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych Wielonarodowy Korpus
Północno-
Wschodni
Wielonarodowa
Dywizja
Północny-
Wschód
Centrum
Szkolenia Sił Połączonych
NATO (JFTC)
Żandarmeria Wojskowa Inspektorat Uzbrojenia Inspektorat Implementacji
Innowacyjnych Technologii Obronnych
Dowództwo Garnizonu Warszawa

Wojskowy Instytut Wydawniczy (C) 2015
wykonanie i hosting AIKELO